अजूनकाही
माझं लेखन सृजन आहे असं माझं कधीच म्हणणं नव्हतं आणि यापुढेही असणार नाही. हे लेखन ‘अक्षर’ नाही आणि जे काही मी लिहितो आहे ते साहित्य आहे, असाही माझा मुळीच समज म्हणा की दावा नाही. आपण बर्या दर्जाचं लेखन करतो याची मला ठाम जाणीव आहे. जाता जाता, एक सांगितलं पाहिजे, ते म्हणजे वाचकांना माझं राजकीय लेखन जास्त आवडतं. त्यात संदर्भ असतात म्हणून असं बहुदा घडत असावं ...
भागवतजी, तसा मी आपला वैचारिक विरोधक आहे, पण मी तथागत बुद्ध, महात्मा फुले, छत्रपती शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महान पुरुषांचा डोळस अनुयायी, त्यांच्या विचारांचा पाईक आहे. या महापुरुषांनी विचाराला विचारानं, हिंसेला अहिंसेनं आणि अन्यायाला संवैधानिक मार्गानं उत्तर देण्याची परंपरा निर्माण केलेली आहे. सध्या देशाचे सत्ताकेंद्र आपल्या हातात असल्यामुळे प्रत्येकाला आपली दखल घ्यावी लागत आहे, मलादेखील ...
पंडित नेहरूंनी ‘शून्या’तून निर्माण केलेली राष्ट्रीय संपत्ती आज एका ऐतिहासिक वळणावर उभी आहे. आज देशात एक विचित्र वातावरण आहे. एकीकडे ‘विकास’ आणि ‘आत्मनिर्भरते’च्या गप्पा मारल्या जातात, तर दुसरीकडे ज्या संस्थांनी देशाला खऱ्या अर्थाने पायावर उभे केले, त्यांचा सवंग लिलाव मांडला जात आहे. आपण ‘नेहरूंच्या राष्ट्रीयीकरणा’कडून मोदींच्या ‘खाजगीकरणा’कडे कसे गेलो...
‘1984’ या कादंबरीत प्रकाशवाणीवरील कार्यक्रमांत ‘गोल्डस्टीन’ नावाचं एक पात्र आहे. तो देशद्रोही गणला गेलेला असतो. कारण पक्षाची शुद्धता गढूळ करणारा तो एक अधम होता. तो पळून गेल्यानंतर घडलेले गुन्हे, दगाबाजी, विध्वंसक कृत्यं, पक्षधोरणापेक्षा वेगळे निघालेले पंथ व प्रवाह, सर्वमान्य मतांपेक्षा उद्भवलेली वेगळी मते हे सारे काही त्याच्याच शिकवणुकीतून निर्माण झालं आहे, असं समजण्यात येत होतं, असं दाखवण्यात येतं...
ध्रुवीकरण हे एक ट्रम्प सरकारचं प्रमुख धोरण राहिलं आहे. अगदी हल्लीपर्यंत येथील सामाजिक व राजकीय व्यवस्थेनं धर्म आणि राजकारणात याची बऱ्यापैकी फारकत केलेली दिसत असे. पण गेल्या दहा वर्षांत येथील ख्रिश्चन राष्ट्रवाद उफाळून येताना दिसतो. ट्रम्पचं स्वतःचं काही धार्मिक अधिष्ठान नसूनदेखील त्यांनी या विचाराला खतपाणी देत, अमेरिका ही ख्रिश्चन धर्मियांचीच तारणहार आहे, हा विचार अधोरिखित करण्याचा सपाटा लावला आहे...
हा नाट्यप्रयोग केवळ प्रासंगिक नाही, तर आपल्या काळाचा दस्तऐवज आहे. जोपर्यंत व्यवस्था लक्ष्मीचा वापर करत राहील, तोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत राहणार. जोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत आहे, तोपर्यंत हे नाटक आवश्यक आहे. आजच्या काळात स्त्रीच्या अस्तित्वाचा, तिच्या स्वप्नांचा आणि तिच्या ‘वापरल्या’ जाणाऱ्या प्रतिमेचा वेध घेणारं हे नाटक अर्थपूर्ण आहे. लक्ष्मीचा प्रश्न हा केवळ एका व्यक्तिरेखेचा नाही, तर आपल्या समाजव्यवस्थेचा आहे...
व्यवस्थेला चिमटे काढणाऱ्या रशियन साहित्यपरंपरेचा विसाव्या शतकातला खरा पाईक म्हणजे मिखाइल बुल्गाकव! ‘कुत्र्याचं काळीज’ ही त्याची साहित्यकृती लिहिली गेली १९२५ साली, पण वाचकांना वाचायला मिळाली, ती १९८७मध्ये! हे रशियन क्रांती आणि सोवियत युनियनवरचं अंतिम भाष्य नाही वा त्याचं सर्वंकष मूल्यमापनही नाही. क्रांतिपश्चात रशियन काळाचा एक तुकडा जगलेल्या लेखकाने लावलेला एक अन्वयार्थ म्हणजे ‘कुत्र्याचं काळीज’...
‘मोहोळ’ वाचताना काही माणसांच्या आयुष्यांत आपण क्षणभर प्रवेश करत आहोत, याची जाणीव ठेवा. ही पानं घाईने उलटण्याची नाहीत; इथे थांबावं लागतं, कधी मागे वळून पाहावं लागतं. एखादं वाक्य तुम्हाला थांबवेल, एखादा प्रसंग आठवणींची दारं उघडेल, तर एखादी शांत ओळ अंतर्मुख करून सोडेल. तेव्हा या शब्दांना वेळ द्या, त्यांच्याशी संवाद साधा. या व्यक्तिचित्रांत तुम्हाला परिपूर्ण माणसं भेटणार नाहीत—आणि म्हणूनच ती खरी वाटतील...
आपल्या सर्वांचेच सुरुवातीचे आकलन प्रामुख्याने अनुभवावर आधारित असते, नंतर त्याला अभ्यासाची जोड मिळते. अनुभव व अभ्यास यातून आपला असा एक दृष्टीकोन तयार होतो. मग दृष्टीकोनच आपल्या अनुभवांचे अर्थ लावतो आणि कोणता अभ्यास करायचा व करायचा नाही हे ठरवतो. साहजिकच एका मर्यादेनंतर अनुभव व अभ्यास यांच्यापेक्षा दृष्टीकोन महत्त्वाचा ठरतो आणि अंतिमतः दृष्टीकोनच आपल्या भूमिका ठरवत असतो. सम्यक सकारात्मक हा माझा दृष्टीकोन आहे...
बाबांचा खरा लढा म. फुल्यांच्या स्त्री शूद्रातिशूद्रांसाठी होता. त्यांच्या जीवनात समग्र परिवर्तन घडवण्यासाठी होता. हेच बाबांचे समाजवादी समाजरचनेचे स्वप्न होते. त्या अर्थाने ते समाजवादी होते आणि ते सत्यशोधकही होते. लोकशाही समाजवादाला अभिप्रेत असणारा संघर्ष ते आयुष्यभर करत राहिले. हा संघर्ष करीत असताना कुटुंबाची जबाबदारी शीलाकाकींच्या समर्थ खांद्यांवर सोपवून तुरुंगाच्या वाऱ्या करत राहिले...
एआय समिट’ खरोखर भारताच्या तांत्रिक प्रगतीसाठी होता की, तो केवळ राजकीय इमेज-मेकओव्हरचा भाग होता? जागतिक स्तरावर ‘इप्स्टीन फाईल’मधून सरकारची होत असलेली नाचक्की व विविध वाद, यूएस ट्रेड डीलमधील तणाव, आंतरराष्ट्रीय चर्चांमध्ये निर्माण झालेली प्रतिमा आणि त्यातून होत असलेल्या इमेज डॅमेजला कंट्रोल करण्यासाठी हा भव्य एआय इव्हेंट आयोजित केला गेला नव्हता ना, अशी शंका आता अनेकांच्या मनात निर्माण झाली आहे...
क्रूड तेल हा आधुनिक जगात केवळ ऊर्जा स्रोत नाही; तर तो सत्ता, अर्थव्यवस्था, युद्ध, आणि राजनैतिक दबाव यांचा केंद्रबिंदू आहे. रशियन तेलावर निर्बंध घालण्याचा पश्चिमी देशांचा प्रयत्न हा युद्धाच्या रणांगणात नव्हे, तर आर्थिक रणांगणात चाललेला संघर्ष आहे. भारतासारख्या देशांसाठी या संघर्षात नैतिक भूमिका घ्यायची की राष्ट्रीय हिताची हा प्रश्न कळीचा ठरतो...
सरदार पटेल जरी काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले असते आणि पर्यायाने अंतरिम सरकारचे प्रमुख बनले असते, तरी तेच स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले असते, असे मानण्याला कोणताही ठोस आधार नाही. म्हणूनच पटेलांना डावलून नेहरूंना अध्यक्ष केले, याचा अर्थ ‘नेहरूंनी पंतप्रधानपद चोरले’ असा होत नाही. देशाचे सर्वाधिक लोकप्रिय नेते आणि भविष्याचा वेध घेणारे द्रष्टे म्हणून गांधींनी सबळ कारणांनिशी नेहरूंच्या पारड्यात आपले वजन टाकले...
सुनील साळुंके यांच्या कथाबीजाचं कोडं उलगडत जातं तेव्हा लक्षात येत, ही कथा मूळ परंपरेत बसत नाही. श्रद्धांना कवटाळत बसत नाही. कथालेखकाच्या स्वभावातच ती बसत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या आहारी न जाता भावनेच्या हिंदोळ्यावर अक्षरलव्हाळीची अक्षरं हिंदकळत राहतात. तिथं अनेक प्रश्नांची उकल होऊन मन स्तिमित होते. कथालेखनात विलक्षण व्यवहार असणं हे उत्तम कथाकाराचं लक्षण असतं ते कथानकातून अनेकदा जाणवतं...
गो. मा. पवार यांच्या समीक्षेचे वैशिष्ट्य म्हणजे वाङ्मयाचा वस्तुनिष्ठ व सुस्पष्ट असा विचार. वाङ्मयाविषयी त्यांची मते निर्भीड असतात. त्यांनी प्रस्थापित लेखकांच्या साहित्याच्या मर्यादा साधार नोंदवल्या आहेत. पु. ल. देशपांडे, वसंत कानेटकर व श्री. ना. पेंडसे यांच्या वाङ्मयातील परंपराशरणता, ऐतिहासिकतेचा अपलाप, स्वप्नरंजनपरतेचा घेतलेला परामर्श मार्मिक आहे...
© 2026 अक्षरनामा. All rights reserved Developed by Exobytes Solutions LLP.
