‘ईडन क्रिक बेंगाल’ : जर पाश्चात्य नाटकांचं सफाईनं भारतीयीकरण झालेलं असेल, तर उत्तम नाट्यानुभव पदरात पडतो!

मूळ अमेरिकन नाटकात कैझाद कोतवाल यांनी यथोचित बदल करत ही घटना १९४०च्या दशकातल्या बंगाल प्रांतात आणली आहे. मात्र एक छोटासा फरक आहे. अमेरिकेत ‘ईडन क्रिक’ नावाचं गाव आहे, तर कोतवाल यांच्या नाटकात हे काल्पनिक ठिकाण आहे. आणखी एक पण जास्त महत्त्वाचा फरक म्हणजे मूळ अमेरिकन नाटकातल्या पाचही स्त्रिया साध्या कुटुंबातल्या आहेत. या नाटकात या स्त्रिया हिंदू-मुस्लीम-ख्रिश्चन अशा बहुधर्मीय आहेत.......

प्रिय नरेंद्रभाई, आजवर तुम्ही खूप अंडी फोडलीत; आता निदान ऑम्लेट तरी लवकर वाढा...

‘सबका साथ, सबका विकास’ ही घोषणा कानाला कितीही गोड वाटत असली, तरी ती प्रत्यक्षात उतरवणं शक्य नाही. लक्षात घ्या, अर्थव्यवस्था सगळ्या दिशांना एकाच वेळी धावू शकत नाही. तसं धावत सुटलो आणि समजा अगदी नजीकच्या भविष्यात भारत ‘पाच ट्रिलियन डॉलर’च्या अर्थव्यवस्थेपर्यंत पोहोचलाच, तरी तो हत्तीरोग झालेल्या रोग्यासारखा दिसेल — एका पायावर किळस येण्याइतकी सूज वाढलेली, आणि दुसऱ्या पायाच्या काटकुळ्या! .......

प्रिय नरेंद्रभाई, तुम्ही जणू यादवी युद्ध लढत असल्यासारखे देश चालवत आहात! हे तुम्हाला शोभत नाही. तुम्ही भले कितीही लोकप्रिय असाल, पण तुम्ही संसदेला उत्तरदायी आहात

नेहरूंचे सगळे विरोधकही त्यांचा आदर करायचे. तुमच्या बाबतीतही पहिल्या दिवसापासून विरोधकांमध्ये चर्चा आहे. फक्त एवढाच ‘किरकोळ’ फरक आहे की, मोदी-चर्चेत ‘आदरा’ऐवजी ‘अविश्वास’ आणि ‘अनादर’ भरलेला असतो! नेहरूंवर जनता प्रेम करत होती, पण त्यांच्या पक्षातले राजकारणी त्यांना घाबरत असत. या बाबतीतही तुम्ही त्यांना मागे टाकलं आहे; तुमच्या पक्षातले लोक आणि जनता — दोघंही तुम्हाला घाबरतात!.......

कणा मोडून पडलेली सध्याची पत्रकारिता!

अलीकडच्या काळात राजकारण आणि प्रशासनातील नेते-अधिकारी बोलणं आणि वागण्यातही खूपच बेताल आणि उर्मट झाले आहेत. ‘हुच्च’ नेत्यांची फौजच आता राजकारणात आहे. राजकारणात आडदांडपणा आणि ‘राडा संस्कृती’ आणली ती शिवसेनेनं आणि त्याची लागण सर्वपक्षीय झालेली आहे. प्रयोगशाळेतल्या शेपटी तोडलेल्या उंदरासारखी अवस्था बहुसंख्य संपादकाची झालेली आहे. .......

न्यायालयाने ज्या तक्रारीची अद्याप अधिकृत दखल घेतलेली नाही, अशा प्रकरणाची माहिती उघड न केल्यामुळे उमेदवारी अर्ज बाद करणे कायद्याच्या निकषांवर टिकणारे आहे का?

या प्रकरणातील सर्वांत कळीची बाब म्हणजे, सर्वोच्च न्यायालयाने अद्याप या वादाच्या गुणवत्तेवर कोणताही अंतिम निर्णय दिलेला नाही. न्यायालयाने केवळ निवडणूक प्रक्रियेत हस्तक्षेप करण्यास नकार दिला आहे. याचा अर्थ निवडणूक निर्णय अधिकाऱ्याचा निर्णय कायदेशीरदृष्ट्या वैध असल्याचे न्यायालयाने मान्य केले आहे, असा काढता येणार नाही.......

‘ऐसा’ बी. टी. देशमुख होणे नाही... होणे नाही!

बीटी तब्बल अडीच दशकं विधिमंडळाच्या राजकारणात होते, पण पक्षीय राजकारणाचा शिंतोडा त्यांनी त्यांच्या अंगावर चुकूनही उडू दिला दिला नाही. साधारण २००० आधीच्या राजकारणात जाणकार, समंजस अभ्यासू आणि पाय जमिनीवर घट्ट रोवलेल्या लोकप्रतिनिधींचं बहुमत होतं. धनाच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या विद्यमान राजकारणात बीटी यांच्यासारख्या राजकारण्यांना मुळीच आता स्थान उरलेलं नाही. त्यांची जागा कोणताही नेता घेऊ शकणार नाही! .......

दादा, विद्यापीठांनी काय केले हा प्रश्न योग्य आहे; पण विद्यापीठांना काम करण्यासाठी आवश्यक असलेले वातावरण निर्माण करण्यात सरकार कितपत यशस्वी झाले, याचाही हिशेब कधीतरी मांडावा लागेल

इतिहास विद्यापीठांना त्यांच्या संशोधनासाठी लक्षात ठेवेल; पण सरकारांना त्यांच्या प्राधान्यक्रमांसाठी. विद्यापीठांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन होईलच; परंतु त्या कामगिरीसाठी आवश्यक असलेली जमीन तयार करण्याची जबाबदारी ज्यांच्यावर होती, त्यांच्याही भूमिकेचे मूल्यमापन तितक्याच कठोरपणे होईल. आत्मपरीक्षणाची सुरुवात तिथून झाली, तर कदाचित महाराष्ट्रातील उच्च शिक्षणाच्या नव्या पर्वाचीही सुरुवात तिथूनच होईल.......

गेल्या एका तपात आपण सारे ‘थापेबाजी’ला निर्ढावलो आहोत, त्याचं कुणाला काहीच वाटेनासं झालंय…

माध्यमांवर बहुतांशी यांचाच ताबा. त्यामुळे यांच्या गैरकृत्यांना प्रसिद्धी मिळत नाही. माध्यमं फक्त यांच्याच आरत्या ओवाळत असतात. पण तरीही यांचं समाधान नाही, कारण अद्यापही काही स्वाभिमानी लोक यांच्यावर टीका करतात, यांच्या भ्रष्ट कारभाराला वाचा फोडतात. देशातच नाही, तर परदेशातही ते प्रसिद्ध होतं. मग मात्र यांचा चडफडाट होतो, कारण तिथं यांना काही करता येत नाही. मग मात्र संबंधिताना तळतळाट, शिव्याशाप देऊन गप्प राहतात.......

अभिजित आणि अन्य झुरळे ‘गुप्त’ व ‘सामसूम’ झाल्यावर कारवाया करणारी नाहीत...

समजा अभिजित कमी पडला अथवा पराभूत झाला, तर ‘इंडियन नॉलेज सिस्टिम’च्या नावाखालचा ‘पुनरुज्जीवनवाद’ आणि ‘मनुस्मृती’चा पुनर्जन्म याविरुद्ध कोण लढणार? अभिजित टिकून राहिला, तर त्यालाही या नव्या शैक्षणिक धोरणांवर हल्ला चढवावाच लागणार आहे. शिक्षण महाग करणे, शिक्षक-प्राध्यापक यांची भरती कमी करणे, विरोधी विचारांना निपटून काढणे, कुलगुरू म्हणून संघस्वयंसेवक बसवणे, याविरुद्ध कोण लढणार? .......

‘दिल का हाल सुने दिलवाला’ : या नाटकाची खरी गंमत त्याच्या कल्पक प्रयोगात आहे. हे नाटक खऱ्या अर्थानं ‘आजचं’ आहे

परिणामी आशाला त्याच कॅफेत उदरनिर्वाहासाठी नोकरी करावी लागते. तिथं तिला मध्यमवयीन मॅक एका वेगळ्या प्रकारे भेटतो. म्हणजे तो बसल्या बसल्या खुर्चीवर मेलेला असतो. अचानक त्याचा मोबाईल वाजतो. तो उचलत नाही म्हटल्यावर आशा फोन उचलते. इथून नाटक गती घेतं. आशाला काही वेळानंतर समजतं की, तो मेलेला आहे आणि तिच्याजवळ त्याचा फोन आहे. हा फोन अनेकदा वाजतो. यातून वेगळ्या प्रकारचं नाटक निर्माण होतं........

अनोळखी विषयाची सफर घडवणारी ‘पीळ’!

ही कादंबरी वेगळी वाटली, बेहद्द आवडली. याचं कारण हे आकर्षण केवळ बाह्य नाही, तर कादंबरीलेखनाची ती ताकद आहे, हे ‘पीळ’ वाचून संपवल्यावर जाणवलं. अशात मराठी साहित्यात सतीश नाईक, पंकज भोसले, डॉ. राजेंद्र मलोसे अशा काहींचं काहीवेगळ्या विषयावरचं लेखन वाचायला मिळत आहे. त्या वैशिष्ट्यपूर्ण पुस्तकांच्या मालिकेत बसणारी ‘पीळ’ ही कादंबरी आहे.......

‘जयभीम’ ही आत्मसन्मान आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाची ओळख आहे. ‘जय भीम’ हा केवळ एक नारा नसून, तो शोषितांचा एल्गार आहे

हे पुस्तक म्हणजे बाबासाहेबांच्या विचारांना प्रत्यक्ष जगण्याच्या पातळीवर कसे आणता येते व त्यातून व्यापक मानवी मूल्य समाज पातळीवर व्यावहारिकपणे कसे आणता येऊ शकते याचे उदाहरण आहे. वाचकाला समृद्ध करणारी ही वैचारिक कलाकृती आहे. हे केवळ कायद्याचे पुस्तक नाही, तर ते एका न्यायमूर्तींच्या लेखणीतून उमटलेले ‘समतेचे गाणे’ आहे. ज्यांना समाज बदलण्याची उर्मी आहे, त्यांच्यासाठी हे पुस्तक दीपस्तंभासारखे कार्य करेल.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २९ – अध्यात्मामध्ये ‘श्रद्धा’ हाच भक्ताचा एकमेव ‘गुण’ असतो आणि राजकारणामध्ये ‘श्रद्धा’ हाच भक्ताचा एकमेव ‘दुर्गुण’ असतो!

मोदीजींच्या या भाषणामुळे विचार करणाऱ्या सर्व भारतीय नागरिकांच्या मनात प्रश्न उभा राहिला की, ‘खाण्यात तेल कमी वापरा’ असं जर भारताच्या पंतप्रधानांना सांगावे लागत असेल, तर हे कसले ‘अच्छे दिन’? भक्तांच्या मनात अर्थातच असे प्रश्न उभे राहण्याचा प्रश्न नव्हता. मनामध्ये कुठलाही प्रश्न उभा राहत असेल, तर तो ‘भक्त’ कसला? हे सगळं घडत असतानाच पश्चिम बंगालमध्ये ममता बॅनर्जी यांना हरवून भाजप जिंकला. भक्त भयंकर खुश झाले, परंतु.......

एक ‘भ्रष्ट संस्कृती’ तयार करून आपण कोणत्या प्रकारचे शैक्षणिक वातावरण तयार करत आहोत? कोणती शैक्षणिक मूल्ये रुजवत आहोत? यावर विचार होणार आहे की नाही?

हे म्हणजे ‘धिंड’ कथेतील दारूड्याची धिंड काढण्यासारखे आहे. एखाद्या गावात दारू पिऊन फिरणारा पकडायचा, दारू विक्रेता, दारू निर्माता, त्याला निर्मितीची परवानगी देणारा, त्याला कच्चा माल पुरवणारा यांना मात्र कधीच जनतेसमोर आणायचे नाही. फक्त जो समोर दिसतो, त्याचीच ‘धिंड’ काढायची. यातून आपल्या शिक्षण व्यवस्थेचेच धिंडवडे निघत आहेत.......

शरीर-मनाच्या पल्याड जात ‘व्यक्तीकडून समष्टीकडे’ नेणारा एक समृद्ध प्रवास, असंच डॉ. आनंद नाडकर्णी यांच्या कामाचं वर्णन करावं लागेल!

डॉ. आनंद नाडकर्णी यांच्या मुलाखती-प्रवचनं ऐकून, त्यांच्या पुस्तकांच्या वाचनामुळे माणसाला जटील प्रश्नांची उत्तरं मिळायला मदत व्हायची. सुखाचा, आनंदाचा, दुःखाचा अर्थ कळायला लागायचा, माणुसकीची, चांगुलपणाची महत्ता लक्षात यायला मदत व्हायची. इतकंच नाही तर  त्या चांगुलपणाचा, माणुसकीचा, सहानुकंपेचा झेंडा खांद्यावर घेणारा नवा माणूस त्यांच्या प्रेरणेमुळे तयार व्हायचा!.......

‘अनकही’ : आपल्या अंगावर भीतीनं काटा आणणारं रहस्यमय नाटक

‘अनकही’ एक दर्जेदार नाटक आहे, यात शंका नाही. उच्च दर्जाचं दिग्दर्शन आणि त्याला साजेसा अभिनय असला तर रंगमंचावर जादुई परिणाम गाठता येतो. काही अभ्यासकांच्या मते रंगमंचावर ‘भीती’ ही भावना दाखवणं तसं अवघड असतं. ही भावना ‘सिनेमा’ या माध्यमात फार प्रभावीपणे सादर करता येते. अशा सुविधा रंगमंचावर नसतात. ‘अनकही’ने या मर्यादांवर मात केली आहे.......

खुपणारं वास्तव अभ्यासात शिकण्यापुरतं, स्क्रीनवर वाचण्यापुरतं अन् चर्चासत्रांतून बोलण्यापुरतंच शिल्लक उरायला नको

आत-बाहेरच्या पर्यावरणात एकमेळ होता. ‘इको सिस्टिम’ संवादी होती. परस्परावलंबन समंजस होतं. रोखलेल्या कॅमेऱ्यात टिपण्यापलीकडचं... निसर्गाची ही प्राचीन ‘टेपेस्ट्री’ आरपार बदलण्याचा हव्यास घाट आता रोज घातला जातोय. ज्ञान-विज्ञानाच्या सगळ्या शक्यता आजमावत. संवेदनाहीन तंत्रज्ञानाला होकार भरत. नेमक्या कुठल्या सुखासाठी? नेमकं कुणाच्या हितासाठी? या अवघड प्रश्नांची उत्तरं तर त्याहून अवघड.......

लोकसंख्येच्या प्रमाणातच जागा द्यायच्या झाल्या, तर महिलांना जवळपास पन्नास टक्क्यांच्या आसपास जागा द्याव्या लागतील. पण तशी मागणी कुणीच, महिला प्रतिनिधीही, करत नाहीत, ही आश्चर्याचीच बाब म्हणायला हवी!

एकीकडे ‘नारीपूजा’ म्हणायचे, तर दुसरीकडे असे वर्तन, हे संघ-भाजपच्या दुतोंडीपणाचेच लक्षण आहे. या विधेयकामुळे त्यांचा मुखवटा गळून पडला असून खरा चेहरा उघड झाला आहे. खरे तर त्यांना हे विधेयक नव्याने आणण्याचीच आवश्यकता नव्हती, कारण २०२३मध्ये संसदेत ते एकमताने मंजूर झाले होते. पण तसे केले असते, तर तेच अडचणीत आले असते. कारण त्यांना महिलांना असे सामर्थ्य मिळायला नको होते.......

खरा प्रश्न श्रद्धा विरुद्ध विज्ञान असा नाही; तो आहे विवेक विरुद्ध अविवेक… श्रद्धा कधीही विवेकपूर्ण असू शकत नाही

धार्मिक भावना असणाऱ्या लोकांमध्ये नैराश्याचे प्रमाण काहीसे कमी असते, पण धार्मिक नशेमध्ये बुडालेले ते एकप्रकारचे मनोरुग्ण असतात. जेव्हा श्रद्धा कार्यकारण संबंध नाकारू लागते, वैज्ञानिक उपचारांना विरोध करते, आणि भ्रामक आशेच्या नादी लावून माणसाची फसवणूक करते, तेव्हा ती अंधश्रद्धा बनते. त्यामुळे जी जी श्रद्धा चिकित्सेला नकार देते, ती प्रत्येक श्रद्धा ही अंधश्रद्धाच असते.......

सॉक्रेटिस विषाचा प्याला ओठांना लावतो, आणि इतिहासातले एक विराट नाट्य जन्माला येते… तत्त्वज्ञान मृत्यूपेक्षा मोठे हे तत्त्व जन्माला येते...

व्यक्तीने परंपरेला प्रश्न विचारून तत्त्वज्ञान घडवायचे, त्या तत्त्वज्ञानाचा पाया वापरून जीवन चांगले, सुंदर आणि न्याय्य बनवायचे, वेळ पडली तर धर्माला आणि परंपरेला प्रश्न विचारून त्यांच्यात बदल घडवून आणायचे, आणि या सगळ्या प्रकारात कायद्याने अन्याय्य शिक्षा जरी केली, तरी ती परंपरेचा, कायद्याचा, पूर्वजांचा आणि समाजाचा आदर म्हणून भोगायची, अशी ही संगती सॉक्रेटिसने आपल्याला लावून दिली आहे.......

‘नि:शब्द सावल्या, Grief unplugged’ : ‘मृत्यू...’ समजून घेण्यासाठी लेखिकेने स्वतःशी केलेला संवाद

आपल्या प्रिय माणसाला निरोप सावकाशच देता येतो. निरोप देता देताच आठवणींचा दिवा उजळतो. त्या उजेडात समजतं ‘तिने माझ्यामध्ये तिला स्वतःलाच जन्म दिला होता कदाचित. म्हणून एवढी माया केली... ’ उजळलेल्या वाटेवर सम्यक भाव तिच्या मनाला सहज उभारी देतात. लेखिका ‘दिवसातल्या प्रत्येक तासाचा, मिनिटाचा एकेक टाका घालत… देखणी, अगदी घट्ट गोधडी शिवताना दोऱ्याला गाठ मारायची विसरत’ नाही! .......

टिपू सुलतानला केवळ धर्मांध, अत्याचारी किंवा पूर्णपणे सहिष्णु शासक अशा कोणत्याही एका चौकटीत बसवता येत नाही!

उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि विविध स्रोतांचा तुलनात्मक विचार केला असता टिपू सुलतानची प्रतिमा एकरेषीय स्वरूपात मांडणे कठीण ठरते. काही प्रसंगी त्याने बंडखोर प्रदेशांमध्ये गैरइस्लामिक लोकांच्या विरुद्ध कठोर उपाययोजना केल्या, तर दुसरीकडे आपल्या राज्यातील हिंदू धार्मिक संस्थांशी सलोख्याचे संबंध राखले. आपल्या प्रशासनातसुद्धा हिंदूंना महत्त्वाचे स्थान दिले.......

अमेरिका हा जगातील साम्राज्यवादी देशाचा मुखंड देश आहे आणि डोनाल्ड ट्रम्प अशा मूखंड देशांतील नेत्यांचे नेते आहेत, हे आपण ध्यानात घेतले पाहिजे

आपण एक गोष्ट मात्र समजून घेतली पाहिजे, ती म्हणजे युद्धाचे पारडे पूर्णपणे इराणच्या बाजूने झुकले आहे. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे इराणने दाखवलेला समजूतदारपणा, स्वाभिमानाने दाखवलेला ताठरपणा आणि अमेरिका-इस्राईलच्या आक्रमणाला जशाला तसे उत्तर देण्याची सिद्ध केलेली क्षमता. या युद्धातील धोरण व डावपेच, लष्करी प्रयत्न या सगळ्या बाबतीत इराण अमेरिका-इस्राईलला पुरून उरला आहे.......

‘मतदारसंघ पुनर्रचने’(delimitation)ची संपूर्ण प्रक्रियाच अत्यंत सदोष आणि लोकशाहीविरोधी आहे… तो संविधानावर केला जात असलेला हल्ला आहे!

हे तर उघडच आहे की, लोकसभेची सदस्यसंख्या वाढवणारी कोणतीही मतदारसंघ पुनर्रचना केवळ अंकगणितीयच नव्हे, तर राजकीयदृष्ट्याही न्याय्य असली पाहिजे. कुटुंब नियोजनात अग्रेसर असलेली राज्ये आणि लहान राज्यांना कोणत्याही परिस्थितीत प्रमाणानुसार किंवा सापेक्षतः तोट्यात टाकता कामा नये. प्रमाणानुसार वाढ झाल्यास, वास्तविक पाहता सापेक्ष प्रभाव कमी होऊ शकतो, कारण एकूण संख्येतील फरक अधिक मोठा होतो .......

तुम्हाला ‘प्लांट ब्लाइंडनेस’ झालेला आहे का? म्हणजे प्राणी, पक्षी, वस्तू आणि वास्तू यांच्या तुलनेत वनस्पतींना कायम नजरअंदाज करण्याचा आंधळेपणा…!

आजच्या पिढीचं आपल्या भवतालाशी, तिथल्या झाडा-फुलांशी, एकूणच वनस्पतींशी असणारं जैविक नातं तुटत चाललं आहे. याबाबतची त्यांची असंवेदनशीलता कमालीची वाढत आहे, या विचारांनी एलिझाबेथ शुसलर आणि जेम्स वँडरसी. वनस्पतींबद्दल हरवत चाललेल्या संवेदनांची मूळ त्यांना शोधावीशी वाटतात. कारण ती हळूहळू लुप्त होत चाललेल्या निसर्ग- पर्यावरणाशी जोडलेली आहेत. ‘प्लांट ब्लाइंडनेस’ ही संकल्पना हा अस्वस्थ सूर अधोरेखित करते.......

दत्ता मेघे... राजकारणातला सहृदयी माणूस!

पत्रकारितेच्या साडेचार दशकांच्या काळात दत्ताभाऊंसारखा सहृदयी राजकारणी अपवादानेच पाहण्यात आला. आणखी एक म्हणजे, पाय जमिनीवर ठेवून लोकांशी वागणं, हाही त्यांचा दुर्मीळ गुण होता. अशी माणसं राजकारणात फार अपवादानं पाहायला मिळतात. दत्ताभाऊ त्यापैकी एक होते. माणसं काळाच्या पडद्याआड  जातात... उरतात त्या त्यांच्या आठवणी. दत्ताभाऊ गेले, पण त्यांच्या असंख्य आठवणी माझ्या मनात आहेत.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २८ - कधी हे ‘नॅरेटिव्ह’, तर कधी ते ‘नॅरेटिव्ह’ असं करत करत ११ वर्षं निघून गेली होती. आता पितळ हळूहळू उघडं पडू लागलं होतं…

भारतासारख्या विकसनशील देशाचा पंतप्रधान कितीसा समर्थ असणार होता? पण नाही! विश्वगुरू, अवतार, समर्थ राजकारणी, धुरंधर! जितकी विशेषणं भारताला, त्याच्या दुप्पट त्याच्या नेत्याला अशी अवस्था! हे सगळं नॅरेटिव्ह अत्यंत जाणीवपूर्वक आणि काळजीपूर्वक सेट केलं गेलं होतं. एक छायाचित्र त्या काळी व्हायरल केलं गेलं होतं. मोदीजी एका खुर्चीवर बसले आहेत आणि समोरच्या टेबलावर हात ठेवून जगभरातल्या अनेक मोठ्या देशांचे प्रमुख ऐकत आहेत. .......

‘बाबू मोशाय’च्या राज्यात पुन्हा ममता बॅनर्जींचं तृणमूल काँग्रेस...?

प. बंगालमध्ये विविध अंदाजानुसार २८ ते ३० टक्के मुस्लीम मतं आहेत आणि ती साहजिकच निर्णायक ठरतात. या निवडणुकीत हे मतांचं ध्रुवीकरण कसं केलं जातं. ही २८ ते ३० टक्के विरुद्ध बाकीची मतं आणि त्यातली भाजपच्या पारड्यात किती पडतात किंवा ‘पाडून घेतली’ जातात, यावरसुद्धा भाजपचं यश अवलंबून आहे. एक निर्विवाद आहे, यापुढे प. बंगालमध्ये तृणमूल विरुद्ध भाजप अशी सरळ लढाई असेल. कारण काँग्रेस आणि डावे नेस्तनाबूत झाल्यातच जमा आहे.......

बाबाबुवा, गुरू, साधू, संत या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या व्यक्तींनी लोकांच्या मानसिक दुर्बलतेचा, अज्ञानाचा आणि भीतीचा गैरफायदा घेत सातत्याने समाजाचे शोषण केले आहे – विशेषत: स्त्रियांच्या

अनेक बाबाबुवांनी ‘आध्यात्मिक साधना’, ‘देवाची कृपा’ किंवा ‘उपचार’ यांच्या नावाखाली स्त्रियांचे लैंगिक शोषण केले आहे. तरीही त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना समर्थन दिले, ही गोष्ट समाजाच्या मानसिकतेवर प्रश्नचिन्ह उभे करते. याचा विचार केला, तर एक गोष्ट स्पष्ट होते - अंधश्रद्धा ही केवळ अज्ञानाची समस्या नाही, तर ती एक सामाजिक, मानसिक, आर्थिक आणि राजकीय समस्या आहे.......

मोहन भागवतजी, तुम्ही सावरकरांच्या सोयीच्या विचारांना स्वीकारून बाकीच्या विचारांना मूठमाती देण्यास मागेपुढे पाहणार नाही, पण झाकलेलं कोंबडं आरवायचं राहत नाही…

भागवतजी, तसा मी आपला वैचारिक विरोधक आहे, पण मी तथागत बुद्ध, महात्मा फुले, छत्रपती शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महान पुरुषांचा डोळस अनुयायी, त्यांच्या विचारांचा पाईक आहे. या महापुरुषांनी विचाराला विचारानं, हिंसेला अहिंसेनं आणि अन्यायाला संवैधानिक मार्गानं उत्तर देण्याची परंपरा निर्माण केलेली आहे. सध्या देशाचे सत्ताकेंद्र आपल्या हातात असल्यामुळे प्रत्येकाला आपली दखल घ्यावी लागत आहे, मलादेखील .......

जॉर्ज ऑर्वेलची ‘1984’ ही कादंबरी खरं तर ‘सर्वंकषवादा’च्या विरोधात आहे. आणि सध्या जगात अनेक ठिकाणी ‘सर्वंकषवादा’ची चलती आहे...

‘1984’ या कादंबरीत प्रकाशवाणीवरील कार्यक्रमांत ‘गोल्डस्टीन’ नावाचं एक पात्र आहे. तो देशद्रोही गणला गेलेला असतो. कारण पक्षाची शुद्धता गढूळ करणारा तो एक अधम होता. तो पळून गेल्यानंतर घडलेले गुन्हे, दगाबाजी, विध्वंसक कृत्यं, पक्षधोरणापेक्षा वेगळे निघालेले पंथ व प्रवाह, सर्वमान्य मतांपेक्षा उद्भवलेली वेगळी मते हे सारे काही त्याच्याच शिकवणुकीतून निर्माण झालं आहे, असं समजण्यात येत होतं, असं दाखवण्यात येतं.......

माझा लेखनप्रवास, प्रेरणा इत्यादी इत्यादी...

माझं लेखन सृजन आहे असं माझं कधीच म्हणणं नव्हतं आणि यापुढेही असणार नाही. हे लेखन ‘अक्षर’ नाही आणि जे काही मी लिहितो आहे ते साहित्य आहे, असाही माझा मुळीच समज म्हणा की दावा नाही. आपण बर्‍या दर्जाचं लेखन करतो याची मला ठाम जाणीव आहे. जाता जाता, एक सांगितलं पाहिजे, ते म्हणजे वाचकांना माझं राजकीय लेखन जास्त आवडतं. त्यात संदर्भ असतात म्हणून असं बहुदा घडत असावं .......

भारतीय अर्थव्यवस्थेचा प्रवास ‘नेहरूंच्या सार्वजनिक हिता’कडून ‘मोदींच्या ९९ वर्षांच्या लीज’कडे होणे, हा केवळ धोरणात्मक बदल नाही, तर तो एक वैचारिक आणि घटनात्मक पराभव आहे

पंडित नेहरूंनी ‘शून्या’तून निर्माण केलेली राष्ट्रीय संपत्ती आज एका ऐतिहासिक वळणावर उभी आहे. आज देशात एक विचित्र वातावरण आहे. एकीकडे ‘विकास’ आणि ‘आत्मनिर्भरते’च्या गप्पा मारल्या जातात, तर दुसरीकडे ज्या संस्थांनी देशाला खऱ्या अर्थाने पायावर उभे केले, त्यांचा सवंग लिलाव मांडला जात आहे. आपण ‘नेहरूंच्या राष्ट्रीयीकरणा’कडून मोदींच्या ‘खाजगीकरणा’कडे कसे गेलो.......

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डॉनाल्ड ट्रम्पच्या ‘हडेलहप्पी राजकारणा’चे एका ‘इझम’मध्ये झालेलं रूपांतर आज जग अनुभवत आहे…

ध्रुवीकरण हे एक ट्रम्प सरकारचं प्रमुख धोरण राहिलं आहे. अगदी हल्लीपर्यंत येथील सामाजिक व राजकीय व्यवस्थेनं धर्म आणि राजकारणात याची बऱ्यापैकी फारकत केलेली दिसत असे. पण गेल्या दहा वर्षांत येथील ख्रिश्चन राष्ट्रवाद उफाळून येताना दिसतो. ट्रम्पचं स्वतःचं काही धार्मिक अधिष्ठान नसूनदेखील त्यांनी या विचाराला खतपाणी देत, अमेरिका ही ख्रिश्चन धर्मियांचीच तारणहार आहे, हा विचार अधोरिखित करण्याचा सपाटा लावला आहे.......

‘कुठं आहे लक्ष्मी? (.MP4)’ : आजच्या काळात स्त्रीच्या अस्तित्वाचा, तिच्या स्वप्नांचा आणि तिच्या ‘वापरल्या’ जाणाऱ्या प्रतिमेचा वेध घेणारं अर्थपूर्ण नाटक

हा नाट्यप्रयोग केवळ प्रासंगिक नाही, तर आपल्या काळाचा दस्तऐवज आहे. जोपर्यंत व्यवस्था लक्ष्मीचा वापर करत राहील, तोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत राहणार. जोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत आहे, तोपर्यंत हे नाटक आवश्यक आहे. आजच्या काळात स्त्रीच्या अस्तित्वाचा, तिच्या स्वप्नांचा आणि तिच्या ‘वापरल्या’ जाणाऱ्या प्रतिमेचा वेध घेणारं हे नाटक अर्थपूर्ण आहे. लक्ष्मीचा प्रश्न हा केवळ एका व्यक्तिरेखेचा नाही, तर आपल्या समाजव्यवस्थेचा आहे.......

समकालीन नवव्यवस्थेच्या नाकावर टिच्चून, तिने जन्माला घातलेल्या नव्या समाजाचा एक्स-रे त्याने काढलाच. तो एक्स-रे म्हणजेच ‘कुत्र्याचं काळीज’ ही लघुकादंबरी!

व्यवस्थेला चिमटे काढणाऱ्या रशियन साहित्यपरंपरेचा विसाव्या शतकातला खरा पाईक म्हणजे मिखाइल बुल्गाकव! ‘कुत्र्याचं काळीज’ ही त्याची साहित्यकृती लिहिली गेली १९२५ साली, पण वाचकांना वाचायला मिळाली, ती १९८७मध्ये! हे रशियन क्रांती आणि सोवियत युनियनवरचं अंतिम भाष्य नाही वा त्याचं सर्वंकष मूल्यमापनही नाही. क्रांतिपश्चात रशियन काळाचा एक तुकडा जगलेल्या लेखकाने लावलेला एक अन्वयार्थ म्हणजे ‘कुत्र्याचं काळीज’.......

प्रवीण बर्दापूरकर यांच्या ‘मोहोळ’मधून उलगडणारी व्यक्तिचित्रं म्हणजे स्मरणरंजन नव्हे, तर त्या व्यक्तींच्या जगलेल्या आयुष्याचं प्रामाणिक टिपण आहे

‘मोहोळ’ वाचताना काही माणसांच्या आयुष्यांत आपण क्षणभर प्रवेश करत आहोत, याची जाणीव ठेवा. ही पानं घाईने उलटण्याची नाहीत; इथे थांबावं लागतं, कधी मागे वळून पाहावं लागतं. एखादं वाक्य तुम्हाला थांबवेल, एखादा प्रसंग आठवणींची दारं उघडेल, तर एखादी शांत ओळ अंतर्मुख करून सोडेल. तेव्हा या शब्दांना वेळ द्या, त्यांच्याशी संवाद साधा. या व्यक्तिचित्रांत तुम्हाला परिपूर्ण माणसं भेटणार नाहीत—आणि म्हणूनच ती खरी वाटतील.......

सम्यक सकारात्मक हा माझा दृष्टीकोन आहे. त्या दृष्टीकोनातून आकाराला आलेल्या भूमिकेला ‘प्रवाहासाठी प्रवाहाविरुद्ध’ असे म्हणता येईल

आपल्या सर्वांचेच सुरुवातीचे आकलन प्रामुख्याने अनुभवावर आधारित असते, नंतर त्याला अभ्यासाची जोड मिळते. अनुभव व अभ्यास यातून आपला असा एक दृष्टीकोन तयार होतो. मग दृष्टीकोनच आपल्या अनुभवांचे अर्थ लावतो आणि कोणता अभ्यास करायचा व करायचा नाही हे ठरवतो. साहजिकच एका मर्यादेनंतर अनुभव व अभ्यास यांच्यापेक्षा दृष्टीकोन महत्त्वाचा ठरतो आणि अंतिमतः दृष्टीकोनच आपल्या भूमिका ठरवत असतो. सम्यक सकारात्मक हा माझा दृष्टीकोन आहे.......

डॉ. बाबा आढावांचे जाणे, हे आमच्या ‘शेवटच्या पितामहा’चे जाणे आहे, पण त्यापेक्षा एका ‘महामानवाचे महापरिनिर्वाण’ आहे

बाबांचा खरा लढा म. फुल्यांच्या स्त्री शूद्रातिशूद्रांसाठी होता. त्यांच्या जीवनात समग्र परिवर्तन घडवण्यासाठी होता. हेच बाबांचे समाजवादी समाजरचनेचे स्वप्न होते. त्या अर्थाने ते समाजवादी होते आणि ते सत्यशोधकही होते. लोकशाही समाजवादाला अभिप्रेत असणारा संघर्ष ते आयुष्यभर करत राहिले. हा संघर्ष करीत असताना कुटुंबाची जबाबदारी शीलाकाकींच्या समर्थ खांद्यांवर सोपवून तुरुंगाच्या वाऱ्या करत राहिले.......

आपण खरंच ‘एआय सुपरपॉवर’ बनण्याच्या मार्गावर आहोत की, फक्त ‘गलगोटीया मॉडेल’ उभारण्याच्या?

एआय समिट’ खरोखर भारताच्या तांत्रिक प्रगतीसाठी होता की, तो केवळ राजकीय इमेज-मेकओव्हरचा भाग होता? जागतिक स्तरावर ‘इप्स्टीन फाईल’मधून सरकारची होत असलेली नाचक्की व विविध वाद, यूएस ट्रेड डीलमधील तणाव, आंतरराष्ट्रीय चर्चांमध्ये निर्माण झालेली प्रतिमा आणि त्यातून होत असलेल्या इमेज डॅमेजला कंट्रोल करण्यासाठी हा भव्य एआय इव्हेंट आयोजित केला गेला नव्हता ना, अशी शंका आता अनेकांच्या मनात निर्माण झाली आहे.......

खरा प्रश्न हा नाही की, भारताने रशियन तेल घ्यावे की व्हेनेझूएलाचे? खरा प्रश्न असा आहे की, भारताने आपल्या ऊर्जा धोरणाला इतके सक्षम करावे की, कोणत्याही देशाचा दबाव भारताला वाकवू शकणार नाही

क्रूड तेल हा आधुनिक जगात केवळ ऊर्जा स्रोत नाही; तर तो सत्ता, अर्थव्यवस्था, युद्ध, आणि राजनैतिक दबाव यांचा केंद्रबिंदू आहे. रशियन तेलावर निर्बंध घालण्याचा पश्चिमी देशांचा प्रयत्न हा युद्धाच्या रणांगणात नव्हे, तर आर्थिक रणांगणात चाललेला संघर्ष आहे. भारतासारख्या देशांसाठी या संघर्षात नैतिक भूमिका घ्यायची की राष्ट्रीय हिताची हा प्रश्न कळीचा ठरतो.......

पं. नेहरूंची पंतप्रधानपदी झालेली निवड हा राजकीय डावपेचाचा भाग नसून, ती काळाची गरज आणि त्यांच्या ‘सक्षमते’चा पुरावा होता...

सरदार पटेल जरी काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले असते आणि पर्यायाने अंतरिम सरकारचे प्रमुख बनले असते, तरी तेच स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान झाले असते, असे मानण्याला कोणताही ठोस आधार नाही. म्हणूनच पटेलांना डावलून नेहरूंना अध्यक्ष केले, याचा अर्थ ‘नेहरूंनी पंतप्रधानपद चोरले’ असा होत नाही. देशाचे सर्वाधिक लोकप्रिय नेते आणि भविष्याचा वेध घेणारे द्रष्टे म्हणून गांधींनी सबळ कारणांनिशी नेहरूंच्या पारड्यात आपले वजन टाकले.......

ही कथा मूळ परंपरेत बसत नाही. श्रद्धांना कवटाळत बसत नाही. कथालेखकाच्या स्वभावातच ती बसत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या आहारी न जाता भावनेच्या हिंदोळ्यावर अक्षरलव्हाळीची अक्षरं हिंदकळत राहतात

सुनील साळुंके यांच्या कथाबीजाचं कोडं उलगडत जातं तेव्हा लक्षात येत, ही कथा मूळ परंपरेत बसत नाही. श्रद्धांना कवटाळत बसत नाही. कथालेखकाच्या स्वभावातच ती बसत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या आहारी न जाता भावनेच्या हिंदोळ्यावर अक्षरलव्हाळीची अक्षरं हिंदकळत राहतात. तिथं अनेक प्रश्नांची उकल होऊन मन स्तिमित होते. कथालेखनात विलक्षण व्यवहार असणं हे उत्तम कथाकाराचं लक्षण असतं ते कथानकातून अनेकदा जाणवतं.......

समीक्षक आणि विचारवंत प्रा. गो. मा. पवार यांच्या आयुष्यभराच्या चिंतन-व्यासगांची साक्ष असणारा हा लेखसंग्रह आहे

गो. मा. पवार यांच्या समीक्षेचे वैशिष्ट्य म्हणजे वाङ्मयाचा वस्तुनिष्ठ व सुस्पष्ट असा विचार. वाङ्मयाविषयी त्यांची मते निर्भीड असतात. त्यांनी प्रस्थापित लेखकांच्या साहित्याच्या मर्यादा साधार नोंदवल्या आहेत. पु. ल. देशपांडे, वसंत कानेटकर व श्री. ना. पेंडसे यांच्या वाङ्मयातील परंपराशरणता, ऐतिहासिकतेचा अपलाप, स्वप्नरंजनपरतेचा घेतलेला परामर्श मार्मिक आहे.......

खालिद जावेद यांच्या कथांतली भाषा अचानक सपाट वर्णनाला भेदून काव्यात्मकतेच्या पायऱ्या चढून जाते, हे जाणवून वाचक स्तिमित होतो. त्यांच्या कल्पनाशक्तीने अवाक होतो…

जावेद यांच्या कथालेखनाचं आणखी एक ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यंत कमी शब्दांत घडणाऱ्या घटनांच्या अवतीभवती असणाऱ्या पर्यावरणाचं दृश्यात्मक असं वर्णन करणं. त्या वर्णनांत काही वेळा आलेल्या प्रतिमांच्या लडी या पात्रांच्या मनःस्थितीला पूरक ठरणाऱ्या अशा आहेत. त्यांतली भाषा ही अचानक सपाट वर्णनाला भेदून काव्यात्मकतेच्या पायऱ्या चढून जाते, हे जाणवून वाचक स्तिमित होतो. त्यांच्या कल्पनाशक्तीने अवाक होतो.......

पुस्तकं येत गेली, तसे उत्तरोत्तर आधी घर आणि मग मनही पुस्तकांनी भरून गेले. असंख्य विश्वात एकाच वेळी नांदण्याचा अद्भुत म्हणावा असा आनंदमयी अनुभव दिला त्यांनी…

या पुस्तकाचे प्रास्ताविक असावे, तसा ‘मैत्री पुस्तकांशी’ या लेखाला अशा व्यक्तिगत वाचनानुभवांचा पाया आहे. ‘रचेल तोच वाचेल’ या शेवटी उपसंहारासारख्या लेखातही नव्या काही पुस्तकांवर लिहिण्याचा मोह आवरलेला नाहीच पण त्यापलीकडे समकालीन वाचनविश्वातल्या वेगवेगळ्या वळणांचा, त्यांनी गंभीर लिहिणाऱ्यांसमोर निर्माण केलेल्या आव्हानांचा, एकूणच या वादळी संपूर्ण अनिश्चित काळात वाचनाच्या माणसाच्या आयुष्यातल्या भवितव्याच.......

पुस्तक फक्त वाचण्यासाठी ही संकल्पनाच बदलली आहे? आता ते केवळ प्रदर्शन, दिखावा करण्यासाठी, अभिमानाने मिरवण्यासाठी आणि लोकांचे आणि माध्यमांचेही लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी वापरण्यात येते!

सर्व जगाचीच प्रवृती, संस्कृती आता ‘पैसाक्रेंद्रित’ झाली आहे. तेथे ‘वाचकांचा वापर’ हा केवळ बुद्धिवंतांची गर्दी तेथे होते, हे दाखवण्यासाठी करण्यात येतो. त्याचबरोबर अनेक प्रेक्षकांकडून, प्रामुख्याने समाजमाध्यमांवर आपण किती मोठे आहोत, हे दाखवण्यासाठी करण्यात येतो. आता केवळ प्रदर्शन, दिखावा करण्यासाठी, अभिमानाने मिरवण्यासाठी आणि लोकांचे आणि माध्यमांचेही लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी वापरण्यात येते.......

अजित पवार… एक भंगलेलं स्वप्न...

मुख्यमंत्री होण्याची महत्त्वाकांक्षा अजित पवार यांनी कधीच लपवून ठेवली नाही. राष्ट्रवादी आणि काँग्रेसचं संयुक्त सरकार येण्याआधीच त्यांनी त्यांचं स्थान शरद पवार यांच्या खालोखाल आहे, हे स्पष्ट करून टाकलेलं होतं. राष्ट्रवादीची स्थापना झाल्यावर ते स्थान त्यांनी पहिल्या बारा-पंधरा वर्षांत चांगलं बळकट केलेलं होतं. स्वत:चं रांगडं नेतृत्व प्रस्थापित व्हायला मुंबईबाहेरच वाव आहे, हे ते चांगलं जाणून होते.......

सरदार पटेल यांचा भव्य पुतळा उभारणार्‍या मोदींनी सोमनाथ मंदिराविषयी लेख लिहिण्याआधी त्याच्या जीर्णोद्धाराचा इतिहास माहीत करून घ्यायला हवा होता…

इतरांच्या धार्मिक संवेदनशीलतेला खोल जखमा करणे, हाच आपला मार्ग आहे, असे एखाद्या जनसमुदायाला वाटत असेल, तर ते देशावर भविष्यात येऊ घातलेल्या भयानक अरिष्टाचे दुश्चिन्ह आहे. धर्मश्रद्धेचे प्रश्न कायद्याच्या कक्षेत सोडवता येत नाहीत. देशातील विविध धर्मांतील लोकांच्या मनात द्वेष भावना वाढीस लागून देशात अराजक निर्माण होण्याची आणि देशाचे शतखंडित तुकडे होण्याची शक्यता वाढते, हे आपल्या केव्हा लक्षात येईल? .......

अमेरिका पुन्हा वर्चस्ववाद निर्माण करत आहे का? आपणच जगाचे सुभेदार आहोत, असे अमेरिकेला वाटत आहे का?

एका सार्वभौम राष्ट्राच्या प्रमुखाला त्याच्या देशात अटक करून घेऊन जाणे, हा प्रकार आंतरराष्ट्रीय कायदा, आंतरराष्ट्रीय नैतिकता आणि ‘युनो’च्या सनदेला हरताळ फासणारा आहे. यातून युनोचे अपयश, आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे उल्लंघन, बहुध्रुवीकरणाला दिलेली बगल, चीन, रशिया, भारत, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका यांनी उभ्या केलेल्या नव्या चळवळीसमोर आव्हान आणि अमेरिकेची दादागिरी अधोरेखित होताना दिसते.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २७ - लिबरल लोक चर्चा जिंकून स्वतःच्या पाठी थोपटून घेत राहिले आणि उजवे लोक मात्र चर्चांमध्ये हरले तरी निवडणुकांमागून निवडणुका जिंकत राहिले!

या बखरीमध्ये एक चांगली गोष्ट झाली! शिरोजीच्या मनात खूप महिन्यांपासून रेंगाळणारे राजू नावाचे पात्र विराजमान झाले! या पूर्वी शिरोजीने हे पात्र एका बखरीमध्ये एक प्रयोग म्हणून आणलेही होते. राजू म्हणजे चिंतनशीलता आणि सहसंवेदनेचा मिलाफ!... लिबरल आणि उजवे अशा दोघांनाही सुनावणारा… उजव्यांच्या उन्मादामुळे व्यथित होणारा… लिबरल लोकांच्या स्वतःच्या चुका न बघण्याच्या वृत्तीमुळे चिडणारा.......

‘प्रतिक्षमता’ ही एक गुंतागुंतीची व्यवस्था असून ती माणूस जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असते. त्या आपल्या शरीरातील ‘प्रतिक्षमता’ची माहिती देणारे पुस्तक

आजार आणि रोगांचे कारण आणि प्रतिक्षमता समजण्यासाठी, समजून घेण्यासाठी, माणूस हजारो वर्षे उत्सुक होता. त्या वेळी आजार काही अतिमानवी कारणाने होतात अशी समजूत होती. आजार म्हणजे देवाने दिलेली शिक्षा वा आपल्या कर्माने दिलेले फळ असे त्याला वाटे. ग्रीक काळात वैद्यकशास्त्राचा जनक मानल्या जाणाऱ्या हिप्पोक्रिटसचे असे म्हणणे होते की, शरीरातील रक्त, कफ, पिवळे पित्त आणि काळे पित्त यांच्यातील संतुलन बिघडल्याने आजार होतो.......

‘सम्यक सकारात्मक’ हा माझा दृष्टीकोन राहिला आणि ‘प्रवाहासाठी प्रवाहाविरुद्ध’ भूमिका घेण्याचा प्रयत्न मी यथाशक्ती केला...

गुणात्मक वाढ आणि संख्यात्मक वाढ एकाच वेळी होत असेल, तरच ‘विकास’ ही संज्ञा वापरता येईल, अशी भूमिका आम्ही सातत्याने घेत आलो. हा देश एकसंध व एकात्म राहायचा असेल, आधुनिक व सामर्थ्यशाली व्हायचा असेल, तर सर्व घटकांना समान संधी मिळायला हवी, कमजोर घटकांना झुकते माप देतच ते साध्य करता येईल, अशी धारणा कायम राहिली आहे. भारतीय संविधानाच्या मूल्यांशी ते सुसंगत आहे. त्यासाठी खऱ्या राष्ट्रवादाच्या दिशेने जायला हवे.......

माझ्या विचारांचा नाही, तो माझा शत्रू, ही धारणा वाढीस लागल्यामुळे विरोधी मत पचवणं जड जाऊ लागलं आहे. सामाजिक ध्रुवीकरणामुळे एकाच देशात दोन किंवा अनेक देश वसू लागले आहेत

एकविसाव्या शतकात ज्या राजवटी जगावर अधिराज्य गाजवायची स्वप्नं पाहत आहेत, त्यांचा संकुचितवाद अधिक अतिधोकादायक आहे. सर्वदूर पसरलेली प्रसारमाध्यमं हे तर सत्ता हस्तगत करण्याचं हत्यार झालेलं असून, त्यावरील नियंत्रणामुळे सत्ताधारी आपल्या अपयशाचं खापर इतरांवर फोडतात आणि काल्पनिक भीतीचा बागुलबुवा उभा करून लोकांचं लक्ष खऱ्या समस्यांकडून इतरत्र वळवण्यात यशस्वी होतात.......

जेव्हा जेव्हा भाषेवर, राष्ट्रावर आणि संस्कृतीवर संकट येते, तेव्हा तेव्हा सामाजिक नेतृत्वाची आणि प्रसंगी राजकीय पुढाकाराची भूमिकासुद्धा साहित्यिकांनी उचललेली आहे!

जेव्हा जेव्हा भाषेवर, राष्ट्रावर आणि संस्कृतीवर संकट येते, तेव्हा तेव्हा सामाजिक नेतृत्वाची आणि प्रसंगी राजकीय पुढाकाराची भूमिकासुद्धा साहित्यिकांनी उचललेली आहे. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनावेळी मोरारजी देसाईंनी आचार्य अत्रे यांना सत्तर दिवस तुरुंगात टाकले. तसेच एका वगनाट्य लेखनाच्या कारणावरून त्याच मोरारजीने आमच्या शाहीर अण्णाभाऊ साठेंना हद्दपार केले होते. त्यांनी तुरुंगवासही भोगला होता.......

जर खोलीत शिरलेल्या हत्तीची तुम्हाला भीती वाटत नसेल, तर तुम्ही त्याला भिडण्याची क्षमता राखता आणि जर ‘लाफ्टर थेरपी’वर तुमचा विश्वास नसेल, तर तुम्ही ‘सखाराम बाईंडर’चा हा प्रयोग नक्की बघाल

माणूस या विश्वाचा केंद्रबिंदू आहे हे कधीही न मानणारे तेंडुलकर आपल्या नाटकाच्या केंद्रस्थानी मात्र नेहमी माणूसच ठेवत आले. आणि हाच माणूस, ते मानत असलेल्या दैवापुढे कसा आणि किती हतबल असतो, हेच ते आपल्या नाटकात सतत दाखवताना दिसतात. तेंडुलकर थेट विषयाला भिडतात आणि त्या विषयावर बसलेली सगळी पुटं निर्ममतेने काढून तो विषय उघडानागडा तुमच्यासमोर पेश करतात. त्यामुळे आलेला प्रेक्षक बिचकतो.......

धनंजय चिंचोलीकर नावाचा ‘बब्रुवान रुद्रकंठावार’! 

नीट लक्ष दिलं तर, हा माणूस चारचौघात असला तरी आत्ममग्न असतो. त्याचे डोळे काही तरी टिपत आणि कान काही तरी रेकॉर्ड करत असतात, हे लक्षात यायचं. अर्थात आपण बारकाईनं निरीक्षण करतोय, हे लक्षात आलं तर, धनंजयच्या चेहऱ्यावरचे भाव लगेच संकोचत असत. धनंजय चिंचोलीकर याच्यासारखी सूक्ष्म निरीक्षण क्षमता असलेला कुणीही लेखक, पत्रकार आजवर माझ्या पाहण्यात आलेला नाहीये.......

विशेष तपास मोहिमेद्वारा (एसआयआर) सुधारणेच्या नावाखाली सध्या जे काही केले जात आहे, त्यामुळे सुधारणांऐवजी विद्रूपीकरणच होत आहे

निवडणूक सुधारणा भाजपच्याच फायद्याच्या कशा होतील, या दृष्टीनेच केल्या जातील, हे स्पष्ट आहे. अलीकडच्या काही राज्यांतील निवडणुकांमध्ये ते स्पष्टपणे दिसून आले आहे. हा काही निव्वळ योगायोग नक्कीच नाही. त्यामुळे निवडणूक आयोग भाजपच्या कह्यात गेला आहे आणि तो जे करतो ते भाजपसाठी, हे आता उघडपणे बोलले जाऊ लागले आहे.......

कोकणासारख्या पिटुकल्या प्रदेशाचे झाले थोडेफार नुकसान, झाली काही माणसे व्याधीग्रस्त, मोडले काहींचे संसार, तर… विकासासाठी हे सहन करायलाच हवे!

इटलीतील त्या गावाप्रमाणे लोटे परशुरामचीही स्थिती होणार की काय, हे आता सांगता येणे कठीण. कदाचित होणारही नाही. आशेवर राहायला काय हरकत आहे? यातील इटलीचे नुकसान आणि भारताचा लाभ तेवढा सुजाण नागरिकांनी ध्यानी घ्यावा. त्या युरोपियन महासंघाची एक एजन्सी आहे - ‘युरोपियन केमिकल एजन्सी’. ती सुमारे दहा हजार फॉरेनर केमिकल्सवर बंदी लादण्याचा विचार करत आहे. तसे झाल्यास आपण अशी रसायने तयार करणारी आशियातील एक बलाढ्य शक्ती असू.......

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प सध्या व्हाईट हाऊसमध्ये ‘बॉलरूम’ बांधण्यासाठी दिवस-रात्र मेहनत घेत आहेत...!

अमेरिका सध्या गंभीर आर्थिक आणि सामाजिक समस्यांशी झगडत आहे. महागाई आणि भाडेवाढीने सामान्य नागरिकांच्या कुटुंबांवर ताण वाढला आहे. अशा वेळी व्हाईट हाऊसचं रूपांतर एका वैयक्तिक महालात करणं, हे केवळ असंवेदनशील नाही, तर लोकशाहीच्या मूळ तत्त्वांना धक्का देणारं आहे. सत्ता जर स्वतःचं प्रतिबिंब सोन्याच्या आरशात पाहू लागली, तर तिला लोकांच्या अंधारात काय घडतंय, हे दिसेनासं होतं.......

पं. नेहरू आणि मोदी यांच्यातील अंतर हे ‘आयडिया ऑफ इंडिया’मधील आहे. आजचे भारतीय तरुण, बुद्धिजीवी-बुद्धिवादी आणि सजग नागरिक कोणत्या ‘आयडिया ऑफ इंडिया’चे वारसदार म्हणून स्वत:कडे पाहतात?

नेहरूंचा भारत आधुनिकतेकडे, विज्ञानाकडे, लोकशाहीकडे आणि विद्याशाखांच्या विकासाकडे जाणारा होता; तर मोदींचा भारत धार्मिक प्रतिमांभोवती केंद्रित, भावनिक भाषणांवर अवलंबून आणि प्राचीन गौरवाच्या काल्पनिक कथांमध्ये रमणारा आहे. राष्ट्राची शक्ती विज्ञान, शिक्षण, रोजगार, उद्योग, आणि तर्कसंगत विचारात असते. आणि म्हणूनच धार्मिक-ध्रुवीकरणावर आधारित राजकारण घातक असते.......

‘सरदार पटेलांची पत्रे’ या लेखमालिकेचा समारोप : सरदार वल्लभभाई पटेल आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू

सरदार पटेलांचे धोरण नेहरूंना साधारणपणे साथ देण्याचे पण प्रसंगपरत्वे वेसण घालण्याचे असे होते, असे म्हणता येईल. हे पाहता नेहरूंऐवजी पटेल पंतप्रधान झाले असते, हा प्रश्न तसा निरर्थक ठरतो. पण ते अधिक काळ जगले असते, तर काय झाले असते, हा प्रश्न मात्र उरतोच आणि हा प्रश्न रास्त असाच आहे. पण त्याचे उत्तर द्यायचे तर कल्पनेच्या काही भराऱ्या मारणे आले. तशा काही भराऱ्या दहाव्या खंडावरील तिसऱ्या लेखाच्या शेवटाला मारल्या आहेत.......

सत्य, अहिंसा आणि प्रेम ही एक त्रिसूत्री आहे, आणि त्याच्या उलट असत्य, हिंसा आणि द्वेष अशीही एक त्रिसूत्री आहे, हे म.गांधी अधोरेखित करतात!

म.गांधीजींच्या अनेक संकल्पना लोक समजून घेऊ शकतात, परंतु ‘अहिंसा’ या तत्त्वामुळे गांधीजींबद्दल अनेक गैरसमज पसरले असल्याचे आपण पाहतो. असे गैरसमज पसरण्याचे कारण गांधीजींनीच लेखात दिले आहे. ते लिहितात – “पाशवी शक्तीच्या या युगामध्ये ‘बळी तो कान पिळी’ हा या जगातील अंतिम कायदा आहे, ही संकल्पना प्रत्येकाच्या मनात दृढ झालेली असते. त्यामुळे हा कायदा कुणा अहिंसक माणसाला नाकारता येईल, यावर कुणाचा विश्वास बसत नाही.”.......

‘सेक्युलॅरिझम’च्या तत्त्वास हरताळ फासत हिंदू धर्मीयांस ‘सनातन’मध्ये धर्मांतरित करण्यात येत आहे. खरे तर हिंदू धर्म आज खरोखरच ‘खतरे में’ आहे!

बिहार सरकारने घेतलेल्या निर्णयाकडे ‘सत्यनारायणा’तून ‘सत्तानारायण’ अशा प्रकारे, केवळ निवडणूक राजकारणाच्या चष्म्यातून पाहणे घातक ठरेल. राज्यघटनेने घातलेले एकेक बंधन मोडणे, त्याच्या परिणामांचा कानोसा घेणे आणि पुढे जाणे, हे तंत्र उजव्या सरकारांनी आत्मसात केलेले आहे. ‘सेक्युलॅरिझम’बाबत तसेच सुरू आहे. खरे तर हे हिंदू धर्मावरील संकट आहे.......

‘अंबा’ : युद्ध थांबल्याशिवाय पुरुषांना शरीरसुख न देण्याची शपथ घेणाऱ्या बायका आणि त्यामुळे रडकुंडीला आलेल्या पुरुषांची कथा

जगाला शांततेची नितांत गरज आहे. म्हणूनच अशा स्थितीत सद्यस्थितीकडे स्त्रियांच्या दृष्टीकोनातून बघणं गरजेचं आहे. अशा वातावरणात हे नाटक मंचित होणं फार महत्त्वाचं आहे. मूळ ग्रीक नाटकाचा काळ ख्रिस्तपूर्व म्हणजे काळाच्या दृष्टीनं पक्का आहे. मात्र आजच्या जगात कोठे ना कोठे युद्धं सुरू असतं, हिंसेचं थैमान सुरू असतं. अशा स्थितीत एखादा देश किंवा एखादा काळ न दाखवता या भीषण समस्येचं वैश्विक रूप समोर आणणं महत्त्वाचं ठरतं.......

‘संघर्षगाथा : बहुजन विद्यार्थिनींचा जीवनप्रवास’ - परिस्थितीशी दोन हात करून स्वतःचं ‘विश्व’ निर्माण करणाऱ्या बहुजन विद्यार्थिनींच्या जीवनसंघर्षाच्या यशोगाथा

शिक्षकांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या वर्गात शिकण्यासाठी येणारे विद्यार्थी-विद्यार्थिनी कोणत्या परिस्थितीतून येतात हे कळावं म्हणून. कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या घरातील मुलींना कोणकोणत्या घुसमटींतून, मानसिक संघर्षांतून जावं लागतं, हे कळावं म्हणून. युवकांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या सभोतालची परिस्थिती जरी बिकट, संघर्षमय असली तरी आपणास त्यावर मात करता येते, हे कळावं म्हणून.......

‘भारतीय विरागिनी’ : अखिल भारतीय संतकवयित्रींच्या जीवनगाथा, कथा आणि व्यथा यांची ओळख करून देणारे ‘वजनदार’ पुस्तक

हे पुस्तक अखिल भारतातील संतकवयित्रींविषयी आहे. या संतकवयित्रींच्या रचनांचाही लेखिकेने थोडक्यात परामर्श घेतला आहेच. स्वतः उत्कृष्ट कवयित्री असल्यामुळे लेखिकेने या संतकवयित्रींच्या काही रचनांचा हृदयस्पर्शी भावानुवाद केला आहे. या संतकवयित्रींना मराठी वाचकांसमोर आणण्याचे फार मोठे काम लेखिकेने श्रमपूर्वक केले आहे. या पुस्तकात लेखिकेने एकेक शब्द स्वतःच्या व्यासंगाच्या बळावर तोलून धरला आहे.......

“पाटीलबुवा, तुम्हाला धन्यवाद, आम्हाला मूळ पदावर आणले म्हणून!”

सुंस्कारित असल्यामुळे नाना तसे स्वयंभू आणि सार्वभौम होते. आपण जे कार्य करतो ते थेट ईश्वरी कार्य असल्याचा त्यांचा पक्का समज झालेला होता. तसा तो शाखांमधल्या सर्वांचाच असतो. त्यांना आपण कधीही चुकीचे असू, याची अपराधजाणीव होत नसते. परमेश्वर सतत त्यांच्या ‘सोबत’ असतो. मग चुकीचे असे काय घडणार हातून, असा त्यांचा हेका असतो. शंका, संशय, संभ्रम अथवा दुविधा कधीही त्यांच्या वाट्याला येत नसते.......

‘वसुंधरेचे शोधयात्री’ : इतिहासाची भूगोलाशी सांगड घालत पृथ्वी धुंडाळणाऱ्या शोधनायकांच्या गाथा

मागील दोन हजार वर्षांतल्या प्रमुख शोधनायकांच्या गाथा या पुस्तकात आहे. हे सगळे सामुद्री जगावर अधिराज्य गाजवणारे साहसीवीर. कुसुमाग्रजांच्या शब्दांत सांगायचे तर विजिगीषू वृत्तीचे हे दर्यावीर नवशोधाच्या ध्येयाने प्रेरित झाले होते, म्हणूनच ते समुद्राला आव्हान देऊ शकले. लेखकाच्या मते हे लोक केवळ निर्भय नव्हते, तर अभ्यासू संशोधक होते. व्यावसायिक होते, लढवय्ये होते आणि प्रसंगी स्वैराचारी व क्रूरही होते.......

‘हार्ट लॅम्प’ : हा फक्त कथासंग्रह नाही; तो एक संवाद आहे. तो आपल्याला आपला समाज किती प्रकाशमान आहे आणि किती अंधार अजून उरला आहे, याचा विचार करायला लावतो

बानू मुश्ताक यांच्या कथा आपल्याला या समाजातील दुटप्पीपणाची जाणीव करून देतात. त्या सांगतात की, खरी सुरक्षितता म्हणजे गप्प राहणं नाही, तर बोलण्याचं धैर्य मिळवणं आहे. ते मिळवण्यासाठी स्त्रीला स्वतःच्या कहाणीचं लेखन स्वतः करावं लागतं. ‘हार्ट लॅम्प’ म्हणजे एका समाजाचा, एका धर्माचा किंवा एका स्त्रीचा प्रवास नाही. ती प्रत्येक स्त्रीची कहाणी आहे, जी स्वतःच्या आयुष्यातल्या अंधारात एक छोटा दिवा लावते.......

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे लॉर्ड थॉमस बॅबिंग्टन मेकॉलेवर आरोप अर्थात आपल्या परिवाराचा ‘प्रोपगंडा’ आपणच चघळणे!

मेकॉले यांनी रुजवलेल्या शिक्षणपद्धतीने भारतीयांमध्ये ‘ब्रिटिश वसाहतवादी गुलामगिरीची मानसिकता’ निर्माण झाली आणि ती आजवर कायम आहे, असे म्हणणारे मोदी पहिलेच नाहीत. किंबहुना येथील उजव्यांनी वर्षानुवर्षे चालवलेल्या प्रोपगंडाचा तो भाग आहे. मोदी त्यांच्याच परिवाराच्या प्रोपगंडाचे बळी ठरल्याचे दिसते. ते कसे हे पाहण्यापूर्वी मोदींनी केलेले भाष्य जाणून घेणे गरजेचे.......

नेहरूंऐवजी पटेल भारताचे पंतप्रधान झाले असते, तर काय झाले असते, या प्रश्नाला अर्थ नाही. पण ते अधिक काही वर्षँ जगले असते, तर काय झाले असते, हा प्रश्न मात्र रास्त आहे (लेखांक तिसरा आणि शेवटचा)

पं. नेहरू-पटेल यांच्यातील मतभेद मूलभूत स्वरूपाचे होते. हिंदू-मुस्लीम प्रश्न, परराष्ट्र धोरण आणि आर्थिक धोरण या विषयांवर मतभेद होते. ज्या धोरणांबाबत पं. नेहरू आग्रही होते, त्याबाबत साशंकता असूनदेखील पटेलांनी नेहरूंना पाठिंबाच दिला. पण इतर मुद्द्यांबाबत काय? त्याबाबत नेहरूंना आपल्याला हवे तसे धोरण आखता आले नसते. पटेलांनी त्यांना रोखले असते किंवा निदान धीम्या गतीने चालण्यास भाग पाडले असते.......

अर्थखाते महत्त्वाचे असल्यामुळे त्यासाठी योग्य व्यक्ती निवडली पाहिजे. आपली पहिली पसंती देशमुख यांना आहे, असे पटेलांनी स्पष्ट केले (लेखांक दुसरा)

२२ जानेवारी १९५० रोजी महाराज्यपालांचे सचिव आणि ज्येष्ठ आयसीएस अधिकारी शावक्स लाल यांनी सरदार पटेलांना पत्र लिहून शपथविधीची वेळ कळवली. याच पत्रात तुम्ही ईश्वरसाक्ष शपथ घेणार की, प्रतिज्ञापूर्वक शपथ, याची लाल यांनी विचारणा केली. त्यावर आपण प्रतिज्ञापूर्वक शपथ घेऊ, असे पटेलांनी कळवले (पृ. ७५). याच अर्थ एकतर पटेल हे निरिश्वरवादी होते किंवा अशा बाबींशी ईश्वराचा संबंध नाही, अशी त्यांची धारणा असावी.......

आपण जर गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाचे अर्थ समजून घेत राहिलो, तर ते आपला ‘आतला आवाज’ बनतील आणि आजच्या या विद्वेषाने ओतप्रोत भरलेल्या काळातसुद्धा आपल्याला मार्गदर्शन करत राहतील

गांधीजी जन्मभर सांगत राहिले, मानवाच्या आयुष्यातील प्रेम, नीती, नैतिकता, निर्भयता, विवेक, विचार अशा सुंदर गोष्टीसुद्धा परमेश्वराएवढ्याच सत्य आहेत. याच अर्थाने ‘God Is Truth’ या विचाराकडून ते ‘Truth Is God’ या विचाराकडे येतात. या मार्गाने निरीश्वरवाद्यांना आणि अज्ञेयवाद्यांना गांधीजी आपल्यामध्ये सामावून घेताना दिसतात. तुम्ही ईश्वरवादी असा, निरीश्वरवादी असा वा अज्ञेयवादी असा, तुमच्या विचारांचा पाया एकच आहे, असे ते सांगतात.......

विकीपीडिया विरुद्ध ग्रोकीपीडिया व्हाया एलोन मस्क : अज्ञानापेक्षा ज्ञानाचा आभास जास्त धोकादायक

मानवाचा पुढचा प्रवास हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जोरावर होईल, हे आता निश्चित झाले आहे. ग्रोकीपीडिया यशस्वी नाही ठरले, तरी हा पुढच्या वाटचालीतील महत्त्वाचा प्रयोग आहे. आज माहितीवर नियंत्रण म्हणजे सत्तेचं साधन बनलं आहे. प्राचीन काळात धर्मसत्ता माहितीवर अधिकार ठेवत होती; नंतर राजसत्ता; आता तंत्रज्ञान कंपन्या. विकीपीडियाने ज्ञान लोकशाहीकडे आणायचा प्रयत्न केला, पण आता याची सूत्रे कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे जात आहेत.......

बिहारी धडा!

राहुल गांधी यांनी कथित ‘मत चोरी’, ‘मतदारयाद्यांत घोळ’ या मुद्द्यांवर गाजवली. तेजस्वी यादवसह सर्व विरोधकांनी त्याला पाठिंबाही दिला, पण मतदारांनी नरेंद्र मोदी आणि नितीशकुमार यांच्यावरच भला मोठा मोठा विश्वास मतदानातून व्यक्त केला आहे. त्यामुळे यापुढे भाजपच्या विरोधात कोणत्या मुद्द्यांवर संघर्ष करायचा, याचा फेरविचार राहुल गांधी आणि बाकी विरोधकांना करावा लागणार आहे.......

२०१४मध्ये ‘खरंखुरं स्वातंत्र्य’ मिळालेल्या भारताचा हा ‘निवडणूक आयोग’ आहे, आणि कोण आम्हाला वठणीवर आणू शकतो, असा त्याचा आव आहे…

बिहारमध्ये झालेला प्रयोग आता बंगाल, तामिळनाडू, केरळ अशी विरोधी पक्षांची सरकारं असलेल्या राज्यांतून होणार आहे. दरम्यान बाकीच्या ठिकाणी याची पायाभरणीही सुरू असेल, जेणेकरून सत्तारूढांना जास्तीत जास्त अनुकूल निकाल लागतील. म्हणजे, तुम्ही खुशाल आवाज करा, रान उठवा, पुरावे द्या, आम्हाला करायचंय, तेच आम्ही करणार! .......

सरदार पटेल : अंतिम वर्ष - पाकिस्तानातील अल्पसंख्याकांची स्थिती, त्याचे भारतातील हिंदू-मुस्लीम संबंधांवर होणारे परिणाम आणि काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा वाद (लेखांक पहिला)

पाकिस्तानात मुस्लिमांचा छळ होतो म्हणून आपण मुस्लिमांना छळले पाहिजे, ही धारणा बळावत चालल्याबद्दल त्यांनी खेद व्यक्त केला. सरकारचे धोरण ठाम नसल्यामुळे ही परिस्थिती उद्भवली आहे, असे मत त्यांनी नोंदवले. पाकिस्तानने काहीही केले तरी भारतीय नागरिकांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी भारत सरकारचीच आहे, मग ते नागरिक हिंदू असोत किंवा मुस्लीम असोत, अशी भूमिका त्यांनी मांडली. ही जबाबदारी पार पाडण्यात आपण कमी पडत आहोत, असे सांगत.......

‘माय नेम इज जान’ : गौहर जान नावाच्या मनस्वी पण एका वेगळ्याच धुंदीत जगलेल्या कलाकाराची एकपात्री कहाणी

गौहरने गाण्यातून आणि नर्तनातून अफाट पैसा कमावला आणि तसाच बेफामपणे उधळला. तिची कलकत्त्यात स्वत:च्या नावाची इमारत होती- ‘गौहर मंजिल’. तिने तिच्या आवडत्या मांजरीच्या लग्नात त्या काळी तब्बल २० हजार रुपये खर्च केले होते. गौहर हे एक अजब मिश्रण होतं. तिला २२ भाषा येत होत्या. त्यातील अनेक भाषांत ती सफाईनं गाऊ शकत असे. एक प्रकारे बेहिशेबी जगणाऱ्या कलाकारांची जशी अपरिहार्य शोकांतिका होते, तशी गौहर जानचीसुद्धा झाली.......

देवेंद्र फडणवीस, असं वागणं बरं नव्हं...

मुख्यमंत्री म्हणून फडणवीसांची अफाट क्षमता पाहिली की, पंतप्रधानपदाचं स्वप्न पडण्याआधीचे शरद पवार आठवतात. मात्र या सर्व गुणांवर डोईजड होणारा फडणवीसांचा सर्वांना क्लीन चीट देण्याचा; म्हणजे सर्वांना पाठीशी घालण्याचा अट्टहासी कनवाळूपणा इतका बहुपेडी आणि वैपुल्यानं व्यापक आहे की, महाराष्ट्राच्या इतिहासात त्यांची नोंद ‘दयाळू महाराज’ अशी झाली, तर आश्चर्य वाटायला नको! .......

ॲक्शन, ड्रामा, इमोशन असलेल्या आणि ‘लाईक’ हेच ‘टार्गेट’ असलेल्या दोन जाणीवपूर्वक रचलेल्या ‘असत्य’ हेरकथा

ज्यास ‘बातमी’ म्हणतात तेथे हे सवाल विचारायचे असतात. ही तर हेरकथा आहे. व्हिडिओचे ‘लाईक’ आणि ‘घंटी’चे बटन हेच तिचे ‘टार्गेट’ आहे. अशीच एक दुसरी कथा. ती सांगण्यात येत आहे ‘ऑर्गनायझर’, ‘इंडिया डॉट कॉम’, केरळातील ‘मातृभूमी’ अशा प्रतिष्ठित वगैरे गणल्या जाणाऱ्या नियतकालिकांच्या संकेतस्थळांवरून. साधी कहाणी नाही ती. तिच्यात ॲक्शन आहे, ड्रामा आहे, इमोशन आहे. शिवाय मोदीजीही आहेत.......

पुन्हा एकदा बिहार!

बिहारच्या विधानसभा निवडणुकीत नेहमीप्रमाणे अनेकांचं भवितव्य पणाला लागलेलं आहे. त्यात सर्वांत वरचा नंबर नितीशकुमार यांचा आहे. सतत राजकीय तळ्यातमळ्यात करून (खरं सांगायचं तर, कोलांटउड्या मारून!) गेली २० वर्षं नितीशकुमार मुख्यमंत्रीपदी ठिय्या मारून बसलेले आहेत. या वेळेसही ते मुख्यमंत्रीपद टिकवू शकतात की नाही, हा एक उत्सुकतेचा मुद्दा आहे.......

अंक तिसरा : खेळ मांडियेला

आपण चुकलो.... नियती हसली.... सारं खरंय.... पण आपणच अखेर हसणार आहोत मीराऽ... हसणार आहोत... साऱ्या समाजाला... नियतीला... कळीकाळालाही हसणार आहोत.... (ती अपेक्षेने त्याच्याकडे बघतीय.) मीराऽ, मी तुला मूल देऊ शकणार नाही आता.... आपलं ते सारं गणितच चुकलं.... पण आता ताळा मात्र मी बरोबर मांडणाराय.... मीराऽ तुला मूल होऊ शकणार नाही.... ते वय केव्हाच गेलंय... तरी पण मी तुला मूल देणारंय मीराऽ....  मीरा... मीच तुझा मुलगा होणारै..........

अंक दुसरा : खेळ मांडियेला

माधुरी : (चुटकी वाजवून) स्कूटरचा भयानक अपघात झाला... भरधाव ट्रकखाली स्कूटरस्वार सापडला!! | गोपी : (भयंकर खुश झालाय)... अन् उरलं रक्ताचं थारोळं... मांसाचा चिखल... कलेवर... इतकी वर्षं जिवापाड जपलेल्या... आमच्या रक्तामासाच्या गोळ्याचं... | माधुरी : पाहणाऱ्यांच्या अंगावर शहारा येत होता.... फार... फार वेदना होत होत्या... तिकडं बघवतही नव्हतं... | गोपी :... पणऽऽ... पण तो साऱ्या साऱ्या... साऱ्या सुखदुःखांच्या पलीकडं गेला होता... | माधुरी :  हे जग सोडूनऽऽ..........

अंक पहिला : खेळ मांडियेला

मीरा : कॉलेजला लागलेली ही कीड... हा किडा क्षुद्र कीटक... | गोपी : मीराऽ... नको... बस्स झालं... बस कर आता... बास कर म्हटलं मी... | मीरा : (रागानं)... आपण सारे किडे...हुं:ऽऽ किडे-मुंग्यांचंच जिणं आपलं... | गोपी : मुंग्या... मुंग्या कशाला इथं... मुंग्या नकोत... त्या फार थोर असतात... | मीरा : (कुचकेपणानं) हंऽऽ... अन् आपण क्षुद्र... स्वार्थासाठी काहीही करणारे... लाचार... दीऽन..........

चाळीस-पंचेचाळीस वर्षांपूर्वी आणि तेव्हापासून आजअखेर रंगभूमीवर येऊ न शकलेल्या एका रूपांतरित नाटकाच्या प्रयोगाची चित्तरकथा...

अचानक ज्याचा शोध घेत होतो, ते पुस्तक दिसलं. एडवर्ड अल्बी या नाटककाराचं ‘हू इज अफ्रेड ऑफ व्हर्जिनिया वूल्फ?’ ...त्याच्यावर सिनेमाही निघाला होता. त्याच नावाचा. एलिझाबेथ टेलर आणि रिचर्ड बर्टन यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. मात्र तो पाहण्याचा योग आला नाही, पण त्याच्याबाबत वाचनात आलं होतं. तो ज्या नाटकावर बेतलेला होता, ते नाटक तरी मिळायला हवं असं सारखं वाटत होतं. साधारण १९७९ला हा योग आला. लगेच ते पुस्तक घेतलं.......

विल्यम सॉमरसेट मॉम : लेखकांच्या दुसऱ्या पंगतीतल्या पहिल्या खुर्चीतला लेखक

आपल्या हयातीत लोकप्रिय असणारे अनेक लेखक वा कलाकार असतात, परंतु मृत्यूपश्चातही जागतिक लोकप्रियता दीर्घकाळ टिकून राहणारे लेखक तसे मोजकेच. सॉमरसेट मॉम हे अशा मोजक्या लेखकांपैकी एक. जगात जिथे जिथे म्हणून इंग्रजी साहित्य पोचले, तिथे तिथे त्यांचा जयजयकार झाला. त्यांच्या असंख्य वाचकांचे त्यांना निर्व्याज प्रेम लाभले. अर्थात या देदीप्यमान यशामागे त्यांची आयुष्यभराची कठोर मेहनत आहे, हे सांगणे न लगे.......

‘बॉलीवुड’मधल्या संगीतकारांवर नेहमी ‘उचलेगिरी’चा आरोप केला जातो, पण शोधायला गेलं तर दिसतं की, बहुतेक सगळ्याच संगीतकारांनी ती केलेली आहे!

काही संगीतकारांवर उचलेगिरीचा आरोप नेहमी केला जातो, पण शोधायला गेलं तर दिसतं की, बहुतेक सगळ्याच संगीतकारांनी ती केलेली आहे. मला व्यक्तिशः मात्र याला उचलेगिरी किंवा चोरी असं म्हणावंसं वाटत नाही. त्याला आपण फार तर प्रेरणा किंवा बेतलेलं म्हणू शकतो. कारण या संगीतकारांनी त्यांचं इतकं ‘भारतीयकरण’ केलेलं आहे की, त्या चाली मूळच्या ‘भारतीय’च वाटतात. काही वेळा केवळ मुखड्याला या चाली वापरल्या आहेत.......

गुरुदत्तने वयाच्या ३२व्या वर्षी ‘प्यासा’, ३४व्या वर्षी ‘कागज के फूल’, ३६व्या वर्षी ‘साहिब बीबी और गुलाम’ केला आणि वयाच्या ३९व्या वर्षी हे जग सोडले!

चंदेरी दुनियेचे रिवाज आणि बेमुर्वतपणा गुरुदत्तना माहिती होता, पण तरीही त्यांनी कलात्मक चित्रपट काढले. ‘Cash and classics’ या लेखात (‘सेल्युलॉइड’ या मासिकातील लेख) गुरुदत्त म्हणतात, “कलात्मक मूल्ये आणि यश यांचे गणित जपण्याचा प्रयत्न करायला हवा. जगातील अनेक कलासक्त माणसांनी सातत्याने हे अपयश आणि अवहेलना पचवली आहे... बुचकळ्यात टाकणाऱ्या या अनिश्चिततेमुळे खरे तर, निर्मितीच्या उत्कट आनंदाची ‘नशा’ अनुभवता येते.”.......

‘ग्लोबलायझेशन अँड इट्स डिसकाँन्टेन्ट्स’ : जागतिकीकरणाचा इतिहास आणि त्यातील लबाड्या उघड करणारे आणि आयएमएफ व वर्ल्ड बँकेच्या धोरणांचे ‘बिंग’ फोडणारे पुस्तक 

हे पुस्तक फक्त आर्थिक प्रश्न वा समस्यांवर चर्चा करत नाही, तर ते आपल्याला भविष्याचा आरसा दाखवते. आता प्रश्न असा निर्माण होतो की, जगातील फक्त शक्तिशाली देश आणि त्यांच्या कंपन्यांसाठीच हे जागतिकीकरण राहील की, त्याला आम्ही सर्वांसाठीच चांगले बनवू? हा प्रश्न प्रत्येक देश, प्रत्येक नेता आणि प्रत्येक माणसापुढे उभा आहे… कदाचित  याचे उत्तर आपणा सर्वांना मिळूनच शोधावे लागेल.......

कविवर्य नारायण सुर्वे यांची कविता सूर्योमुखी आणि सूर्यकेंद्री कविता आहे. तिला प्रकाशाचे वेड आहे. ती सूर्यसांगाती आहे

सुर्वे यांच्या कवितेत सूर्यकुलाचे प्रतिमान आहे. सुर्यकुलाचा वारसा आणि ‘सूर्यकुलाचे सभासद’ असल्याचा रास्त अभिमान त्यांना आहे. हा सूर्य क्रांतीचा सूर्य आहे. त्याला अपेक्षित बदल हवा आहे. त्याला या आकाशाला रंगांचे चार ब्रश मारायचे आहेत. त्यात ‘तांबडा सूर्यगोल’ आहे. तो कामगारांच्या, श्रमिकांच्या जगाचा जसा आहे, तसाच तो मार्क्सच्या विचारविश्वाचा आहे. तो भिलाईची झोतभट्टी, कारखाना, गिरणीकडे झेपावणारा आहे.......

प्राच्यविद्यापंडित शरद् पाटील यांच्या ‘माफुआ’ आणि ‘सौत्रान्तिक मार्क्सवादा’चा त्यांच्या वारसदाराकडून विकास झाला नाही, तर शरद् पाटील हेच शेवटचे ‘माफुआवादी’ आणि ‘सौत्रान्तिक मार्क्सवादी’ ठरण्याची शक्यता नाकारता येत नाही

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, प्राच्यविद्यापंडित शरद् पाटील, प्रा. दि. य. देशपांडे आणि डॉ. रावसाहेब कसबे हे भारतीय वैचारिक व तत्त्वज्ञानात्मक परंपरेला आव्हान देणारे, त्या परंपरेस स्वतःविषयी पुनर्विचार करण्यास भाग पाडणारे ‘क्रांतिकारी विचारवंत’ म्हणून परिचित आहेत. शरद् पाटील यांचे वर्णन ‘महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर विख्यात जागतिक प्राच्यविद्यापंडित आणि सत्यशोधक मार्क्सवादी विचारवंत’ असे केले जाते.......

तो जुगल चंद्र घोष यांच्या आयुष्यातला एक ‘निर्णायक क्षण’ ठरला… ते महात्मा गांधींचे ‘अनुयायी’ झाले!

जुगल चंद्र चौथ्या ट्रकपाशी आला आणि त्याने आत पाहिले, तेव्हा आतील मृतदेहांच्या थरांच्या वरून काहीतरी धपकन खाली पडले. त्याने लक्षपूर्वक पाहिले, तेव्हा त्याच्या काळजाचा ठोका चुकला. तो एका लहान मुलीचा मृतदेह होता. तिला पाहून जुगल चंद्रच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या तान्ह्या मुलीचा चेहरा तरळला आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू उभे राहिले. ती मृत मुलगी त्याच्याकडे रोखून पाहत आहे, असे त्याला वाटले.......

या देशात जर कोणाच्या विचारांनी झपाटले जाण्याची आवश्यकता असेल, तर ती महात्मा गांधींच्याच, असा मला विश्वास वाटतो!

माझा मुलगा सत्यजित हा मार्क्सवादाने झपाटला होता. तो एकदा मला म्हणाला की, ‘बाबा, तू फारच गांधींचा पक्षपाती झाला आहेस.’ मी त्याला उत्तर दिले, ‘ही जर चूक असेल, तर ती मी मान्य करतो. आणि म्हणून गांधी आणि त्यांचे विरोधक या विषयाचा अभ्यास करायला घेतला आहे. अखेरीस मी कोणत्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचतो ते पाहूया, पण या देशात जर कोणाच्या विचारांनी झपाटले जाण्याची आवश्यकता असेल, तर ती गांधींचेच असा मला विश्वास वाटतो.’.......

‘द सीईओ माइण्डसेट’ : वीस वर्षांपासून अधिक काळ ‘सीईओ’ असलेल्या एका अनुभवसंपन्न आणि बहुअंगी अनुभवांचा अर्क असलेलं पुस्तक… ‘सीईओ’ असणाऱ्यांसाठी आणि होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी उपयुक्त...

क्वचित एखाद्या प्रकरणातली आत्मश्लाघ्यता टाळता आली असती, तर अधिक छान झाले असते. मात्र २० वर्षांपासून अधिक काळ ‘सीईओ’ असल्याच्या संपन्न आणि बहुअंगी अनुभवाचा या पुस्तकात अर्क आहे. तो शिव यांनी अगदी ‘टेक अवे पॉइंटर्स’च्या स्वरूपामध्ये दिला आहे. काही चांगले, तर काही कटू अनुभव त्यांनी मोकळेपणाने मांडले आहेत. ‘सीईओ’ असणाऱ्यांसाठी आणि होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी हे पुस्तक उपयुक्त आहे.......

सुनील तांबेंनी ‘मान्सून : जनगणमन’ या अभ्यासपूर्ण आणि प्रगल्भ ग्रंथातून केवळ ‘मान्सून’चाच नव्हे, तर एकूणच ‌‘सिव्हिलायझेशनल मार्च‌’ कसा होत होता, याचे दर्शन घडवले आहे!

भारताचे आणि भारतीयत्वाचे इतके सखोल विवेचन आणि विश्लेषण आणि तेही मान्सूनचा वेध घेण्याच्या अभ्यासातून माझ्या वाचनात आजवर आले नव्हते. या ग्रंथांमुळे तांबे आता सृजनशील संशोधकांच्या मांदियाळीत सामील झाले आहेत. हे विधान काहींना अवास्तव वा अतिप्रशंसा करणारे वाटेलही, पण हा ग्रंथ-प्रबंध नीट वाचल्यानंतर त्यातील सत्यता त्यांना लक्षात येईल.......

आपल्या देशात ‘जातीयवाद’ आणि जातीयवादी मानसिकता अत्रतत्रसर्वत्र मुरलेली आहे. भाजप-संघ यात आघाडीवर आहे इतकेच!

ही जातीयवादी मानसिकता केवळ न्यायव्यवस्थेपुरतीच मर्यादित नाही, तर भारतात ती जवळपास सर्वच क्षेत्रांत क्रियाशील असलेली वेळोवेळी दिसून येत असते. सरकारी, निमसरकारी, खाजगी संस्थांमध्ये ही प्रवृत्ती पाहायला मिळते. नोकरशाहीत तर ही जातीयवादी मानसिकता अगदी खोलवर रुजलेली दिसून येते. इतकेच नव्हे तर सैन्यदलातही ती पाहायला मिळते.......

पर्यावरणीय विध्वंसाविरुद्ध निर्माण होत असलेली नागरिकांमधील सजगता भारताला खऱ्या शाश्वत विकासाच्या मार्गावर नेऊ शकेल?

उत्तराखंडाचा अनुभव भारत सरकारच्या विकासविषयक संभ्रमाचे प्रतिनिधिक उदाहरण आहे. आर्थिक विकास, सामरिक गरजा आणि पर्यावरणसंरक्षण यांच्यातील समतोल साधण्यासाठी कोणत्याही प्रकल्पाच्या प्रारंभी कायदेशीर नियमांचा भंग करणे आणि त्यानंतर झालेल्या अनियमिततेबाबत   स्पष्टीकरणे देणे, हे सरकारचे धोरण समर्थनिय ठरत नाही. त्यासाठी सरकारकडूनअधिक सखोल व जबाबदार दृष्टीकोनाची अपेक्षा आहे.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २६ - आंदोलने, घोषणाबाजी, रस्त्यावर येणे, हा असंतोषाचा एक ‘सेफ्टी व्हॉल्व्ह’ असतो, परंतु मोदीशासन आपल्या ‘टूलकिट’वरच खुश होते!

‘वोट-चोरी’बद्दल मुख्य मुद्द्यांवर कुणीच काहीच बोलत नव्हते. सरकार आणि निवडणूक आयोग काहीतरी मोघम बोलून वेळ मारून नेत होते. लोकांना आपल्या हीरोने खोटेपणा केलेला चालत नाही. अंधभक्तांचा विषय नव्हता, पण संवेदनशील मोदीभक्तांचा भ्रमनिरास होत चालला होता. नोटबंदी, जीएसटी आणि कोव्हिड लॉकडाउन या फटक्यातून अर्थव्यवस्था उठत नव्हती. त्यात ट्रम्प महाशयांनी भारतावर १०० टक्के टॅरिफ लावले. म्हणजे अजून एक झटका.......

समलैंगिक प्रेमाला कुटुंबात आणि समाजात पोषक वातावरण नाही, हे माहिती असतानाही ‘साबर बोंडं’ आपल्या प्रेमाचं अस्तित्व फुलवण्याचा प्रयत्न करतो!

समलैंगिक प्रेमाला कुटुंबात आणि समाजात पोषक वातावरण नाही, हे माहिती असतानाही ‘साबर बोंडं’ आपल्या प्रेमाचं अस्तित्व फुलवण्याचा प्रयत्न करतो. समलैंगिक प्रेमाचा ‘स्वीकार आणि सकारात्मकता’ हे या चित्रपटाचं एक वेगळेपण आहे. म्हणजे फक्त दोन भिन्नलैंगिक व्यक्तींमधल्या ‘प्रेमा’पलीकडे जात, पाहत, दोन समलैंगिक व्यक्तींमध्येही प्रेम असतं, हे या चित्रपटात खूप चांगल्या प्रकारे मांडलं आहे.......

© 2026 अक्षरनामा. All rights reserved Developed by Exobytes Solutions LLP.