ही कथा मूळ परंपरेत बसत नाही. श्रद्धांना कवटाळत बसत नाही. कथालेखकाच्या स्वभावातच ती बसत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या आहारी न जाता भावनेच्या हिंदोळ्यावर अक्षरलव्हाळीची अक्षरं हिंदकळत राहतात

सुनील साळुंके यांच्या कथाबीजाचं कोडं उलगडत जातं तेव्हा लक्षात येत, ही कथा मूळ परंपरेत बसत नाही. श्रद्धांना कवटाळत बसत नाही. कथालेखकाच्या स्वभावातच ती बसत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या आहारी न जाता भावनेच्या हिंदोळ्यावर अक्षरलव्हाळीची अक्षरं हिंदकळत राहतात. तिथं अनेक प्रश्नांची उकल होऊन मन स्तिमित होते. कथालेखनात विलक्षण व्यवहार असणं हे उत्तम कथाकाराचं लक्षण असतं ते कथानकातून अनेकदा जाणवतं.......

समीक्षक आणि विचारवंत प्रा. गो. मा. पवार यांच्या आयुष्यभराच्या चिंतन-व्यासगांची साक्ष असणारा हा लेखसंग्रह आहे

गो. मा. पवार यांच्या समीक्षेचे वैशिष्ट्य म्हणजे वाङ्मयाचा वस्तुनिष्ठ व सुस्पष्ट असा विचार. वाङ्मयाविषयी त्यांची मते निर्भीड असतात. त्यांनी प्रस्थापित लेखकांच्या साहित्याच्या मर्यादा साधार नोंदवल्या आहेत. पु. ल. देशपांडे, वसंत कानेटकर व श्री. ना. पेंडसे यांच्या वाङ्मयातील परंपराशरणता, ऐतिहासिकतेचा अपलाप, स्वप्नरंजनपरतेचा घेतलेला परामर्श मार्मिक आहे.......

खालिद जावेद यांच्या कथांतली भाषा अचानक सपाट वर्णनाला भेदून काव्यात्मकतेच्या पायऱ्या चढून जाते, हे जाणवून वाचक स्तिमित होतो. त्यांच्या कल्पनाशक्तीने अवाक होतो…

जावेद यांच्या कथालेखनाचं आणखी एक ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यंत कमी शब्दांत घडणाऱ्या घटनांच्या अवतीभवती असणाऱ्या पर्यावरणाचं दृश्यात्मक असं वर्णन करणं. त्या वर्णनांत काही वेळा आलेल्या प्रतिमांच्या लडी या पात्रांच्या मनःस्थितीला पूरक ठरणाऱ्या अशा आहेत. त्यांतली भाषा ही अचानक सपाट वर्णनाला भेदून काव्यात्मकतेच्या पायऱ्या चढून जाते, हे जाणवून वाचक स्तिमित होतो. त्यांच्या कल्पनाशक्तीने अवाक होतो.......

पुस्तकं येत गेली, तसे उत्तरोत्तर आधी घर आणि मग मनही पुस्तकांनी भरून गेले. असंख्य विश्वात एकाच वेळी नांदण्याचा अद्भुत म्हणावा असा आनंदमयी अनुभव दिला त्यांनी…

या पुस्तकाचे प्रास्ताविक असावे, तसा ‘मैत्री पुस्तकांशी’ या लेखाला अशा व्यक्तिगत वाचनानुभवांचा पाया आहे. ‘रचेल तोच वाचेल’ या शेवटी उपसंहारासारख्या लेखातही नव्या काही पुस्तकांवर लिहिण्याचा मोह आवरलेला नाहीच पण त्यापलीकडे समकालीन वाचनविश्वातल्या वेगवेगळ्या वळणांचा, त्यांनी गंभीर लिहिणाऱ्यांसमोर निर्माण केलेल्या आव्हानांचा, एकूणच या वादळी संपूर्ण अनिश्चित काळात वाचनाच्या माणसाच्या आयुष्यातल्या भवितव्याच.......

पुस्तक फक्त वाचण्यासाठी ही संकल्पनाच बदलली आहे? आता ते केवळ प्रदर्शन, दिखावा करण्यासाठी, अभिमानाने मिरवण्यासाठी आणि लोकांचे आणि माध्यमांचेही लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी वापरण्यात येते!

सर्व जगाचीच प्रवृती, संस्कृती आता ‘पैसाक्रेंद्रित’ झाली आहे. तेथे ‘वाचकांचा वापर’ हा केवळ बुद्धिवंतांची गर्दी तेथे होते, हे दाखवण्यासाठी करण्यात येतो. त्याचबरोबर अनेक प्रेक्षकांकडून, प्रामुख्याने समाजमाध्यमांवर आपण किती मोठे आहोत, हे दाखवण्यासाठी करण्यात येतो. आता केवळ प्रदर्शन, दिखावा करण्यासाठी, अभिमानाने मिरवण्यासाठी आणि लोकांचे आणि माध्यमांचेही लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी वापरण्यात येते.......

अजित पवार… एक भंगलेलं स्वप्न...

मुख्यमंत्री होण्याची महत्त्वाकांक्षा अजित पवार यांनी कधीच लपवून ठेवली नाही. राष्ट्रवादी आणि काँग्रेसचं संयुक्त सरकार येण्याआधीच त्यांनी त्यांचं स्थान शरद पवार यांच्या खालोखाल आहे, हे स्पष्ट करून टाकलेलं होतं. राष्ट्रवादीची स्थापना झाल्यावर ते स्थान त्यांनी पहिल्या बारा-पंधरा वर्षांत चांगलं बळकट केलेलं होतं. स्वत:चं रांगडं नेतृत्व प्रस्थापित व्हायला मुंबईबाहेरच वाव आहे, हे ते चांगलं जाणून होते.......

सरदार पटेल यांचा भव्य पुतळा उभारणार्‍या मोदींनी सोमनाथ मंदिराविषयी लेख लिहिण्याआधी त्याच्या जीर्णोद्धाराचा इतिहास माहीत करून घ्यायला हवा होता…

इतरांच्या धार्मिक संवेदनशीलतेला खोल जखमा करणे, हाच आपला मार्ग आहे, असे एखाद्या जनसमुदायाला वाटत असेल, तर ते देशावर भविष्यात येऊ घातलेल्या भयानक अरिष्टाचे दुश्चिन्ह आहे. धर्मश्रद्धेचे प्रश्न कायद्याच्या कक्षेत सोडवता येत नाहीत. देशातील विविध धर्मांतील लोकांच्या मनात द्वेष भावना वाढीस लागून देशात अराजक निर्माण होण्याची आणि देशाचे शतखंडित तुकडे होण्याची शक्यता वाढते, हे आपल्या केव्हा लक्षात येईल? .......

अमेरिका पुन्हा वर्चस्ववाद निर्माण करत आहे का? आपणच जगाचे सुभेदार आहोत, असे अमेरिकेला वाटत आहे का?

एका सार्वभौम राष्ट्राच्या प्रमुखाला त्याच्या देशात अटक करून घेऊन जाणे, हा प्रकार आंतरराष्ट्रीय कायदा, आंतरराष्ट्रीय नैतिकता आणि ‘युनो’च्या सनदेला हरताळ फासणारा आहे. यातून युनोचे अपयश, आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे उल्लंघन, बहुध्रुवीकरणाला दिलेली बगल, चीन, रशिया, भारत, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका यांनी उभ्या केलेल्या नव्या चळवळीसमोर आव्हान आणि अमेरिकेची दादागिरी अधोरेखित होताना दिसते.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २७ - लिबरल लोक चर्चा जिंकून स्वतःच्या पाठी थोपटून घेत राहिले आणि उजवे लोक मात्र चर्चांमध्ये हरले तरी निवडणुकांमागून निवडणुका जिंकत राहिले!

या बखरीमध्ये एक चांगली गोष्ट झाली! शिरोजीच्या मनात खूप महिन्यांपासून रेंगाळणारे राजू नावाचे पात्र विराजमान झाले! या पूर्वी शिरोजीने हे पात्र एका बखरीमध्ये एक प्रयोग म्हणून आणलेही होते. राजू म्हणजे चिंतनशीलता आणि सहसंवेदनेचा मिलाफ!... लिबरल आणि उजवे अशा दोघांनाही सुनावणारा… उजव्यांच्या उन्मादामुळे व्यथित होणारा… लिबरल लोकांच्या स्वतःच्या चुका न बघण्याच्या वृत्तीमुळे चिडणारा.......

‘प्रतिक्षमता’ ही एक गुंतागुंतीची व्यवस्था असून ती माणूस जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असते. त्या आपल्या शरीरातील ‘प्रतिक्षमता’ची माहिती देणारे पुस्तक

आजार आणि रोगांचे कारण आणि प्रतिक्षमता समजण्यासाठी, समजून घेण्यासाठी, माणूस हजारो वर्षे उत्सुक होता. त्या वेळी आजार काही अतिमानवी कारणाने होतात अशी समजूत होती. आजार म्हणजे देवाने दिलेली शिक्षा वा आपल्या कर्माने दिलेले फळ असे त्याला वाटे. ग्रीक काळात वैद्यकशास्त्राचा जनक मानल्या जाणाऱ्या हिप्पोक्रिटसचे असे म्हणणे होते की, शरीरातील रक्त, कफ, पिवळे पित्त आणि काळे पित्त यांच्यातील संतुलन बिघडल्याने आजार होतो.......

‘सम्यक सकारात्मक’ हा माझा दृष्टीकोन राहिला आणि ‘प्रवाहासाठी प्रवाहाविरुद्ध’ भूमिका घेण्याचा प्रयत्न मी यथाशक्ती केला...

गुणात्मक वाढ आणि संख्यात्मक वाढ एकाच वेळी होत असेल, तरच ‘विकास’ ही संज्ञा वापरता येईल, अशी भूमिका आम्ही सातत्याने घेत आलो. हा देश एकसंध व एकात्म राहायचा असेल, आधुनिक व सामर्थ्यशाली व्हायचा असेल, तर सर्व घटकांना समान संधी मिळायला हवी, कमजोर घटकांना झुकते माप देतच ते साध्य करता येईल, अशी धारणा कायम राहिली आहे. भारतीय संविधानाच्या मूल्यांशी ते सुसंगत आहे. त्यासाठी खऱ्या राष्ट्रवादाच्या दिशेने जायला हवे.......

माझ्या विचारांचा नाही, तो माझा शत्रू, ही धारणा वाढीस लागल्यामुळे विरोधी मत पचवणं जड जाऊ लागलं आहे. सामाजिक ध्रुवीकरणामुळे एकाच देशात दोन किंवा अनेक देश वसू लागले आहेत

एकविसाव्या शतकात ज्या राजवटी जगावर अधिराज्य गाजवायची स्वप्नं पाहत आहेत, त्यांचा संकुचितवाद अधिक अतिधोकादायक आहे. सर्वदूर पसरलेली प्रसारमाध्यमं हे तर सत्ता हस्तगत करण्याचं हत्यार झालेलं असून, त्यावरील नियंत्रणामुळे सत्ताधारी आपल्या अपयशाचं खापर इतरांवर फोडतात आणि काल्पनिक भीतीचा बागुलबुवा उभा करून लोकांचं लक्ष खऱ्या समस्यांकडून इतरत्र वळवण्यात यशस्वी होतात.......

जेव्हा जेव्हा भाषेवर, राष्ट्रावर आणि संस्कृतीवर संकट येते, तेव्हा तेव्हा सामाजिक नेतृत्वाची आणि प्रसंगी राजकीय पुढाकाराची भूमिकासुद्धा साहित्यिकांनी उचललेली आहे!

जेव्हा जेव्हा भाषेवर, राष्ट्रावर आणि संस्कृतीवर संकट येते, तेव्हा तेव्हा सामाजिक नेतृत्वाची आणि प्रसंगी राजकीय पुढाकाराची भूमिकासुद्धा साहित्यिकांनी उचललेली आहे. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनावेळी मोरारजी देसाईंनी आचार्य अत्रे यांना सत्तर दिवस तुरुंगात टाकले. तसेच एका वगनाट्य लेखनाच्या कारणावरून त्याच मोरारजीने आमच्या शाहीर अण्णाभाऊ साठेंना हद्दपार केले होते. त्यांनी तुरुंगवासही भोगला होता.......

जर खोलीत शिरलेल्या हत्तीची तुम्हाला भीती वाटत नसेल, तर तुम्ही त्याला भिडण्याची क्षमता राखता आणि जर ‘लाफ्टर थेरपी’वर तुमचा विश्वास नसेल, तर तुम्ही ‘सखाराम बाईंडर’चा हा प्रयोग नक्की बघाल

माणूस या विश्वाचा केंद्रबिंदू आहे हे कधीही न मानणारे तेंडुलकर आपल्या नाटकाच्या केंद्रस्थानी मात्र नेहमी माणूसच ठेवत आले. आणि हाच माणूस, ते मानत असलेल्या दैवापुढे कसा आणि किती हतबल असतो, हेच ते आपल्या नाटकात सतत दाखवताना दिसतात. तेंडुलकर थेट विषयाला भिडतात आणि त्या विषयावर बसलेली सगळी पुटं निर्ममतेने काढून तो विषय उघडानागडा तुमच्यासमोर पेश करतात. त्यामुळे आलेला प्रेक्षक बिचकतो.......

धनंजय चिंचोलीकर नावाचा ‘बब्रुवान रुद्रकंठावार’! 

नीट लक्ष दिलं तर, हा माणूस चारचौघात असला तरी आत्ममग्न असतो. त्याचे डोळे काही तरी टिपत आणि कान काही तरी रेकॉर्ड करत असतात, हे लक्षात यायचं. अर्थात आपण बारकाईनं निरीक्षण करतोय, हे लक्षात आलं तर, धनंजयच्या चेहऱ्यावरचे भाव लगेच संकोचत असत. धनंजय चिंचोलीकर याच्यासारखी सूक्ष्म निरीक्षण क्षमता असलेला कुणीही लेखक, पत्रकार आजवर माझ्या पाहण्यात आलेला नाहीये.......

विशेष तपास मोहिमेद्वारा (एसआयआर) सुधारणेच्या नावाखाली सध्या जे काही केले जात आहे, त्यामुळे सुधारणांऐवजी विद्रूपीकरणच होत आहे

निवडणूक सुधारणा भाजपच्याच फायद्याच्या कशा होतील, या दृष्टीनेच केल्या जातील, हे स्पष्ट आहे. अलीकडच्या काही राज्यांतील निवडणुकांमध्ये ते स्पष्टपणे दिसून आले आहे. हा काही निव्वळ योगायोग नक्कीच नाही. त्यामुळे निवडणूक आयोग भाजपच्या कह्यात गेला आहे आणि तो जे करतो ते भाजपसाठी, हे आता उघडपणे बोलले जाऊ लागले आहे.......

कोकणासारख्या पिटुकल्या प्रदेशाचे झाले थोडेफार नुकसान, झाली काही माणसे व्याधीग्रस्त, मोडले काहींचे संसार, तर… विकासासाठी हे सहन करायलाच हवे!

इटलीतील त्या गावाप्रमाणे लोटे परशुरामचीही स्थिती होणार की काय, हे आता सांगता येणे कठीण. कदाचित होणारही नाही. आशेवर राहायला काय हरकत आहे? यातील इटलीचे नुकसान आणि भारताचा लाभ तेवढा सुजाण नागरिकांनी ध्यानी घ्यावा. त्या युरोपियन महासंघाची एक एजन्सी आहे - ‘युरोपियन केमिकल एजन्सी’. ती सुमारे दहा हजार फॉरेनर केमिकल्सवर बंदी लादण्याचा विचार करत आहे. तसे झाल्यास आपण अशी रसायने तयार करणारी आशियातील एक बलाढ्य शक्ती असू.......

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प सध्या व्हाईट हाऊसमध्ये ‘बॉलरूम’ बांधण्यासाठी दिवस-रात्र मेहनत घेत आहेत...!

अमेरिका सध्या गंभीर आर्थिक आणि सामाजिक समस्यांशी झगडत आहे. महागाई आणि भाडेवाढीने सामान्य नागरिकांच्या कुटुंबांवर ताण वाढला आहे. अशा वेळी व्हाईट हाऊसचं रूपांतर एका वैयक्तिक महालात करणं, हे केवळ असंवेदनशील नाही, तर लोकशाहीच्या मूळ तत्त्वांना धक्का देणारं आहे. सत्ता जर स्वतःचं प्रतिबिंब सोन्याच्या आरशात पाहू लागली, तर तिला लोकांच्या अंधारात काय घडतंय, हे दिसेनासं होतं.......

पं. नेहरू आणि मोदी यांच्यातील अंतर हे ‘आयडिया ऑफ इंडिया’मधील आहे. आजचे भारतीय तरुण, बुद्धिजीवी-बुद्धिवादी आणि सजग नागरिक कोणत्या ‘आयडिया ऑफ इंडिया’चे वारसदार म्हणून स्वत:कडे पाहतात?

नेहरूंचा भारत आधुनिकतेकडे, विज्ञानाकडे, लोकशाहीकडे आणि विद्याशाखांच्या विकासाकडे जाणारा होता; तर मोदींचा भारत धार्मिक प्रतिमांभोवती केंद्रित, भावनिक भाषणांवर अवलंबून आणि प्राचीन गौरवाच्या काल्पनिक कथांमध्ये रमणारा आहे. राष्ट्राची शक्ती विज्ञान, शिक्षण, रोजगार, उद्योग, आणि तर्कसंगत विचारात असते. आणि म्हणूनच धार्मिक-ध्रुवीकरणावर आधारित राजकारण घातक असते.......

‘सरदार पटेलांची पत्रे’ या लेखमालिकेचा समारोप : सरदार वल्लभभाई पटेल आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू

सरदार पटेलांचे धोरण नेहरूंना साधारणपणे साथ देण्याचे पण प्रसंगपरत्वे वेसण घालण्याचे असे होते, असे म्हणता येईल. हे पाहता नेहरूंऐवजी पटेल पंतप्रधान झाले असते, हा प्रश्न तसा निरर्थक ठरतो. पण ते अधिक काळ जगले असते, तर काय झाले असते, हा प्रश्न मात्र उरतोच आणि हा प्रश्न रास्त असाच आहे. पण त्याचे उत्तर द्यायचे तर कल्पनेच्या काही भराऱ्या मारणे आले. तशा काही भराऱ्या दहाव्या खंडावरील तिसऱ्या लेखाच्या शेवटाला मारल्या आहेत.......

सत्य, अहिंसा आणि प्रेम ही एक त्रिसूत्री आहे, आणि त्याच्या उलट असत्य, हिंसा आणि द्वेष अशीही एक त्रिसूत्री आहे, हे म.गांधी अधोरेखित करतात!

म.गांधीजींच्या अनेक संकल्पना लोक समजून घेऊ शकतात, परंतु ‘अहिंसा’ या तत्त्वामुळे गांधीजींबद्दल अनेक गैरसमज पसरले असल्याचे आपण पाहतो. असे गैरसमज पसरण्याचे कारण गांधीजींनीच लेखात दिले आहे. ते लिहितात – “पाशवी शक्तीच्या या युगामध्ये ‘बळी तो कान पिळी’ हा या जगातील अंतिम कायदा आहे, ही संकल्पना प्रत्येकाच्या मनात दृढ झालेली असते. त्यामुळे हा कायदा कुणा अहिंसक माणसाला नाकारता येईल, यावर कुणाचा विश्वास बसत नाही.”.......

‘सेक्युलॅरिझम’च्या तत्त्वास हरताळ फासत हिंदू धर्मीयांस ‘सनातन’मध्ये धर्मांतरित करण्यात येत आहे. खरे तर हिंदू धर्म आज खरोखरच ‘खतरे में’ आहे!

बिहार सरकारने घेतलेल्या निर्णयाकडे ‘सत्यनारायणा’तून ‘सत्तानारायण’ अशा प्रकारे, केवळ निवडणूक राजकारणाच्या चष्म्यातून पाहणे घातक ठरेल. राज्यघटनेने घातलेले एकेक बंधन मोडणे, त्याच्या परिणामांचा कानोसा घेणे आणि पुढे जाणे, हे तंत्र उजव्या सरकारांनी आत्मसात केलेले आहे. ‘सेक्युलॅरिझम’बाबत तसेच सुरू आहे. खरे तर हे हिंदू धर्मावरील संकट आहे.......

‘अंबा’ : युद्ध थांबल्याशिवाय पुरुषांना शरीरसुख न देण्याची शपथ घेणाऱ्या बायका आणि त्यामुळे रडकुंडीला आलेल्या पुरुषांची कथा

जगाला शांततेची नितांत गरज आहे. म्हणूनच अशा स्थितीत सद्यस्थितीकडे स्त्रियांच्या दृष्टीकोनातून बघणं गरजेचं आहे. अशा वातावरणात हे नाटक मंचित होणं फार महत्त्वाचं आहे. मूळ ग्रीक नाटकाचा काळ ख्रिस्तपूर्व म्हणजे काळाच्या दृष्टीनं पक्का आहे. मात्र आजच्या जगात कोठे ना कोठे युद्धं सुरू असतं, हिंसेचं थैमान सुरू असतं. अशा स्थितीत एखादा देश किंवा एखादा काळ न दाखवता या भीषण समस्येचं वैश्विक रूप समोर आणणं महत्त्वाचं ठरतं.......

‘संघर्षगाथा : बहुजन विद्यार्थिनींचा जीवनप्रवास’ - परिस्थितीशी दोन हात करून स्वतःचं ‘विश्व’ निर्माण करणाऱ्या बहुजन विद्यार्थिनींच्या जीवनसंघर्षाच्या यशोगाथा

शिक्षकांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या वर्गात शिकण्यासाठी येणारे विद्यार्थी-विद्यार्थिनी कोणत्या परिस्थितीतून येतात हे कळावं म्हणून. कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या घरातील मुलींना कोणकोणत्या घुसमटींतून, मानसिक संघर्षांतून जावं लागतं, हे कळावं म्हणून. युवकांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, आपल्या सभोतालची परिस्थिती जरी बिकट, संघर्षमय असली तरी आपणास त्यावर मात करता येते, हे कळावं म्हणून.......

‘भारतीय विरागिनी’ : अखिल भारतीय संतकवयित्रींच्या जीवनगाथा, कथा आणि व्यथा यांची ओळख करून देणारे ‘वजनदार’ पुस्तक

हे पुस्तक अखिल भारतातील संतकवयित्रींविषयी आहे. या संतकवयित्रींच्या रचनांचाही लेखिकेने थोडक्यात परामर्श घेतला आहेच. स्वतः उत्कृष्ट कवयित्री असल्यामुळे लेखिकेने या संतकवयित्रींच्या काही रचनांचा हृदयस्पर्शी भावानुवाद केला आहे. या संतकवयित्रींना मराठी वाचकांसमोर आणण्याचे फार मोठे काम लेखिकेने श्रमपूर्वक केले आहे. या पुस्तकात लेखिकेने एकेक शब्द स्वतःच्या व्यासंगाच्या बळावर तोलून धरला आहे.......

“पाटीलबुवा, तुम्हाला धन्यवाद, आम्हाला मूळ पदावर आणले म्हणून!”

सुंस्कारित असल्यामुळे नाना तसे स्वयंभू आणि सार्वभौम होते. आपण जे कार्य करतो ते थेट ईश्वरी कार्य असल्याचा त्यांचा पक्का समज झालेला होता. तसा तो शाखांमधल्या सर्वांचाच असतो. त्यांना आपण कधीही चुकीचे असू, याची अपराधजाणीव होत नसते. परमेश्वर सतत त्यांच्या ‘सोबत’ असतो. मग चुकीचे असे काय घडणार हातून, असा त्यांचा हेका असतो. शंका, संशय, संभ्रम अथवा दुविधा कधीही त्यांच्या वाट्याला येत नसते.......

‘वसुंधरेचे शोधयात्री’ : इतिहासाची भूगोलाशी सांगड घालत पृथ्वी धुंडाळणाऱ्या शोधनायकांच्या गाथा

मागील दोन हजार वर्षांतल्या प्रमुख शोधनायकांच्या गाथा या पुस्तकात आहे. हे सगळे सामुद्री जगावर अधिराज्य गाजवणारे साहसीवीर. कुसुमाग्रजांच्या शब्दांत सांगायचे तर विजिगीषू वृत्तीचे हे दर्यावीर नवशोधाच्या ध्येयाने प्रेरित झाले होते, म्हणूनच ते समुद्राला आव्हान देऊ शकले. लेखकाच्या मते हे लोक केवळ निर्भय नव्हते, तर अभ्यासू संशोधक होते. व्यावसायिक होते, लढवय्ये होते आणि प्रसंगी स्वैराचारी व क्रूरही होते.......

‘हार्ट लॅम्प’ : हा फक्त कथासंग्रह नाही; तो एक संवाद आहे. तो आपल्याला आपला समाज किती प्रकाशमान आहे आणि किती अंधार अजून उरला आहे, याचा विचार करायला लावतो

बानू मुश्ताक यांच्या कथा आपल्याला या समाजातील दुटप्पीपणाची जाणीव करून देतात. त्या सांगतात की, खरी सुरक्षितता म्हणजे गप्प राहणं नाही, तर बोलण्याचं धैर्य मिळवणं आहे. ते मिळवण्यासाठी स्त्रीला स्वतःच्या कहाणीचं लेखन स्वतः करावं लागतं. ‘हार्ट लॅम्प’ म्हणजे एका समाजाचा, एका धर्माचा किंवा एका स्त्रीचा प्रवास नाही. ती प्रत्येक स्त्रीची कहाणी आहे, जी स्वतःच्या आयुष्यातल्या अंधारात एक छोटा दिवा लावते.......

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे लॉर्ड थॉमस बॅबिंग्टन मेकॉलेवर आरोप अर्थात आपल्या परिवाराचा ‘प्रोपगंडा’ आपणच चघळणे!

मेकॉले यांनी रुजवलेल्या शिक्षणपद्धतीने भारतीयांमध्ये ‘ब्रिटिश वसाहतवादी गुलामगिरीची मानसिकता’ निर्माण झाली आणि ती आजवर कायम आहे, असे म्हणणारे मोदी पहिलेच नाहीत. किंबहुना येथील उजव्यांनी वर्षानुवर्षे चालवलेल्या प्रोपगंडाचा तो भाग आहे. मोदी त्यांच्याच परिवाराच्या प्रोपगंडाचे बळी ठरल्याचे दिसते. ते कसे हे पाहण्यापूर्वी मोदींनी केलेले भाष्य जाणून घेणे गरजेचे.......

नेहरूंऐवजी पटेल भारताचे पंतप्रधान झाले असते, तर काय झाले असते, या प्रश्नाला अर्थ नाही. पण ते अधिक काही वर्षँ जगले असते, तर काय झाले असते, हा प्रश्न मात्र रास्त आहे (लेखांक तिसरा आणि शेवटचा)

पं. नेहरू-पटेल यांच्यातील मतभेद मूलभूत स्वरूपाचे होते. हिंदू-मुस्लीम प्रश्न, परराष्ट्र धोरण आणि आर्थिक धोरण या विषयांवर मतभेद होते. ज्या धोरणांबाबत पं. नेहरू आग्रही होते, त्याबाबत साशंकता असूनदेखील पटेलांनी नेहरूंना पाठिंबाच दिला. पण इतर मुद्द्यांबाबत काय? त्याबाबत नेहरूंना आपल्याला हवे तसे धोरण आखता आले नसते. पटेलांनी त्यांना रोखले असते किंवा निदान धीम्या गतीने चालण्यास भाग पाडले असते.......

अर्थखाते महत्त्वाचे असल्यामुळे त्यासाठी योग्य व्यक्ती निवडली पाहिजे. आपली पहिली पसंती देशमुख यांना आहे, असे पटेलांनी स्पष्ट केले (लेखांक दुसरा)

२२ जानेवारी १९५० रोजी महाराज्यपालांचे सचिव आणि ज्येष्ठ आयसीएस अधिकारी शावक्स लाल यांनी सरदार पटेलांना पत्र लिहून शपथविधीची वेळ कळवली. याच पत्रात तुम्ही ईश्वरसाक्ष शपथ घेणार की, प्रतिज्ञापूर्वक शपथ, याची लाल यांनी विचारणा केली. त्यावर आपण प्रतिज्ञापूर्वक शपथ घेऊ, असे पटेलांनी कळवले (पृ. ७५). याच अर्थ एकतर पटेल हे निरिश्वरवादी होते किंवा अशा बाबींशी ईश्वराचा संबंध नाही, अशी त्यांची धारणा असावी.......

आपण जर गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाचे अर्थ समजून घेत राहिलो, तर ते आपला ‘आतला आवाज’ बनतील आणि आजच्या या विद्वेषाने ओतप्रोत भरलेल्या काळातसुद्धा आपल्याला मार्गदर्शन करत राहतील

गांधीजी जन्मभर सांगत राहिले, मानवाच्या आयुष्यातील प्रेम, नीती, नैतिकता, निर्भयता, विवेक, विचार अशा सुंदर गोष्टीसुद्धा परमेश्वराएवढ्याच सत्य आहेत. याच अर्थाने ‘God Is Truth’ या विचाराकडून ते ‘Truth Is God’ या विचाराकडे येतात. या मार्गाने निरीश्वरवाद्यांना आणि अज्ञेयवाद्यांना गांधीजी आपल्यामध्ये सामावून घेताना दिसतात. तुम्ही ईश्वरवादी असा, निरीश्वरवादी असा वा अज्ञेयवादी असा, तुमच्या विचारांचा पाया एकच आहे, असे ते सांगतात.......

विकीपीडिया विरुद्ध ग्रोकीपीडिया व्हाया एलोन मस्क : अज्ञानापेक्षा ज्ञानाचा आभास जास्त धोकादायक

मानवाचा पुढचा प्रवास हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जोरावर होईल, हे आता निश्चित झाले आहे. ग्रोकीपीडिया यशस्वी नाही ठरले, तरी हा पुढच्या वाटचालीतील महत्त्वाचा प्रयोग आहे. आज माहितीवर नियंत्रण म्हणजे सत्तेचं साधन बनलं आहे. प्राचीन काळात धर्मसत्ता माहितीवर अधिकार ठेवत होती; नंतर राजसत्ता; आता तंत्रज्ञान कंपन्या. विकीपीडियाने ज्ञान लोकशाहीकडे आणायचा प्रयत्न केला, पण आता याची सूत्रे कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे जात आहेत.......

बिहारी धडा!

राहुल गांधी यांनी कथित ‘मत चोरी’, ‘मतदारयाद्यांत घोळ’ या मुद्द्यांवर गाजवली. तेजस्वी यादवसह सर्व विरोधकांनी त्याला पाठिंबाही दिला, पण मतदारांनी नरेंद्र मोदी आणि नितीशकुमार यांच्यावरच भला मोठा मोठा विश्वास मतदानातून व्यक्त केला आहे. त्यामुळे यापुढे भाजपच्या विरोधात कोणत्या मुद्द्यांवर संघर्ष करायचा, याचा फेरविचार राहुल गांधी आणि बाकी विरोधकांना करावा लागणार आहे.......

२०१४मध्ये ‘खरंखुरं स्वातंत्र्य’ मिळालेल्या भारताचा हा ‘निवडणूक आयोग’ आहे, आणि कोण आम्हाला वठणीवर आणू शकतो, असा त्याचा आव आहे…

बिहारमध्ये झालेला प्रयोग आता बंगाल, तामिळनाडू, केरळ अशी विरोधी पक्षांची सरकारं असलेल्या राज्यांतून होणार आहे. दरम्यान बाकीच्या ठिकाणी याची पायाभरणीही सुरू असेल, जेणेकरून सत्तारूढांना जास्तीत जास्त अनुकूल निकाल लागतील. म्हणजे, तुम्ही खुशाल आवाज करा, रान उठवा, पुरावे द्या, आम्हाला करायचंय, तेच आम्ही करणार! .......

सरदार पटेल : अंतिम वर्ष - पाकिस्तानातील अल्पसंख्याकांची स्थिती, त्याचे भारतातील हिंदू-मुस्लीम संबंधांवर होणारे परिणाम आणि काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा वाद (लेखांक पहिला)

पाकिस्तानात मुस्लिमांचा छळ होतो म्हणून आपण मुस्लिमांना छळले पाहिजे, ही धारणा बळावत चालल्याबद्दल त्यांनी खेद व्यक्त केला. सरकारचे धोरण ठाम नसल्यामुळे ही परिस्थिती उद्भवली आहे, असे मत त्यांनी नोंदवले. पाकिस्तानने काहीही केले तरी भारतीय नागरिकांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी भारत सरकारचीच आहे, मग ते नागरिक हिंदू असोत किंवा मुस्लीम असोत, अशी भूमिका त्यांनी मांडली. ही जबाबदारी पार पाडण्यात आपण कमी पडत आहोत, असे सांगत.......

‘माय नेम इज जान’ : गौहर जान नावाच्या मनस्वी पण एका वेगळ्याच धुंदीत जगलेल्या कलाकाराची एकपात्री कहाणी

गौहरने गाण्यातून आणि नर्तनातून अफाट पैसा कमावला आणि तसाच बेफामपणे उधळला. तिची कलकत्त्यात स्वत:च्या नावाची इमारत होती- ‘गौहर मंजिल’. तिने तिच्या आवडत्या मांजरीच्या लग्नात त्या काळी तब्बल २० हजार रुपये खर्च केले होते. गौहर हे एक अजब मिश्रण होतं. तिला २२ भाषा येत होत्या. त्यातील अनेक भाषांत ती सफाईनं गाऊ शकत असे. एक प्रकारे बेहिशेबी जगणाऱ्या कलाकारांची जशी अपरिहार्य शोकांतिका होते, तशी गौहर जानचीसुद्धा झाली.......

देवेंद्र फडणवीस, असं वागणं बरं नव्हं...

मुख्यमंत्री म्हणून फडणवीसांची अफाट क्षमता पाहिली की, पंतप्रधानपदाचं स्वप्न पडण्याआधीचे शरद पवार आठवतात. मात्र या सर्व गुणांवर डोईजड होणारा फडणवीसांचा सर्वांना क्लीन चीट देण्याचा; म्हणजे सर्वांना पाठीशी घालण्याचा अट्टहासी कनवाळूपणा इतका बहुपेडी आणि वैपुल्यानं व्यापक आहे की, महाराष्ट्राच्या इतिहासात त्यांची नोंद ‘दयाळू महाराज’ अशी झाली, तर आश्चर्य वाटायला नको! .......

ॲक्शन, ड्रामा, इमोशन असलेल्या आणि ‘लाईक’ हेच ‘टार्गेट’ असलेल्या दोन जाणीवपूर्वक रचलेल्या ‘असत्य’ हेरकथा

ज्यास ‘बातमी’ म्हणतात तेथे हे सवाल विचारायचे असतात. ही तर हेरकथा आहे. व्हिडिओचे ‘लाईक’ आणि ‘घंटी’चे बटन हेच तिचे ‘टार्गेट’ आहे. अशीच एक दुसरी कथा. ती सांगण्यात येत आहे ‘ऑर्गनायझर’, ‘इंडिया डॉट कॉम’, केरळातील ‘मातृभूमी’ अशा प्रतिष्ठित वगैरे गणल्या जाणाऱ्या नियतकालिकांच्या संकेतस्थळांवरून. साधी कहाणी नाही ती. तिच्यात ॲक्शन आहे, ड्रामा आहे, इमोशन आहे. शिवाय मोदीजीही आहेत.......

पुन्हा एकदा बिहार!

बिहारच्या विधानसभा निवडणुकीत नेहमीप्रमाणे अनेकांचं भवितव्य पणाला लागलेलं आहे. त्यात सर्वांत वरचा नंबर नितीशकुमार यांचा आहे. सतत राजकीय तळ्यातमळ्यात करून (खरं सांगायचं तर, कोलांटउड्या मारून!) गेली २० वर्षं नितीशकुमार मुख्यमंत्रीपदी ठिय्या मारून बसलेले आहेत. या वेळेसही ते मुख्यमंत्रीपद टिकवू शकतात की नाही, हा एक उत्सुकतेचा मुद्दा आहे.......

अंक तिसरा : खेळ मांडियेला

आपण चुकलो.... नियती हसली.... सारं खरंय.... पण आपणच अखेर हसणार आहोत मीराऽ... हसणार आहोत... साऱ्या समाजाला... नियतीला... कळीकाळालाही हसणार आहोत.... (ती अपेक्षेने त्याच्याकडे बघतीय.) मीराऽ, मी तुला मूल देऊ शकणार नाही आता.... आपलं ते सारं गणितच चुकलं.... पण आता ताळा मात्र मी बरोबर मांडणाराय.... मीराऽ तुला मूल होऊ शकणार नाही.... ते वय केव्हाच गेलंय... तरी पण मी तुला मूल देणारंय मीराऽ....  मीरा... मीच तुझा मुलगा होणारै..........

अंक दुसरा : खेळ मांडियेला

माधुरी : (चुटकी वाजवून) स्कूटरचा भयानक अपघात झाला... भरधाव ट्रकखाली स्कूटरस्वार सापडला!! | गोपी : (भयंकर खुश झालाय)... अन् उरलं रक्ताचं थारोळं... मांसाचा चिखल... कलेवर... इतकी वर्षं जिवापाड जपलेल्या... आमच्या रक्तामासाच्या गोळ्याचं... | माधुरी : पाहणाऱ्यांच्या अंगावर शहारा येत होता.... फार... फार वेदना होत होत्या... तिकडं बघवतही नव्हतं... | गोपी :... पणऽऽ... पण तो साऱ्या साऱ्या... साऱ्या सुखदुःखांच्या पलीकडं गेला होता... | माधुरी :  हे जग सोडूनऽऽ..........

अंक पहिला : खेळ मांडियेला

मीरा : कॉलेजला लागलेली ही कीड... हा किडा क्षुद्र कीटक... | गोपी : मीराऽ... नको... बस्स झालं... बस कर आता... बास कर म्हटलं मी... | मीरा : (रागानं)... आपण सारे किडे...हुं:ऽऽ किडे-मुंग्यांचंच जिणं आपलं... | गोपी : मुंग्या... मुंग्या कशाला इथं... मुंग्या नकोत... त्या फार थोर असतात... | मीरा : (कुचकेपणानं) हंऽऽ... अन् आपण क्षुद्र... स्वार्थासाठी काहीही करणारे... लाचार... दीऽन..........

चाळीस-पंचेचाळीस वर्षांपूर्वी आणि तेव्हापासून आजअखेर रंगभूमीवर येऊ न शकलेल्या एका रूपांतरित नाटकाच्या प्रयोगाची चित्तरकथा...

अचानक ज्याचा शोध घेत होतो, ते पुस्तक दिसलं. एडवर्ड अल्बी या नाटककाराचं ‘हू इज अफ्रेड ऑफ व्हर्जिनिया वूल्फ?’ ...त्याच्यावर सिनेमाही निघाला होता. त्याच नावाचा. एलिझाबेथ टेलर आणि रिचर्ड बर्टन यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. मात्र तो पाहण्याचा योग आला नाही, पण त्याच्याबाबत वाचनात आलं होतं. तो ज्या नाटकावर बेतलेला होता, ते नाटक तरी मिळायला हवं असं सारखं वाटत होतं. साधारण १९७९ला हा योग आला. लगेच ते पुस्तक घेतलं.......

विल्यम सॉमरसेट मॉम : लेखकांच्या दुसऱ्या पंगतीतल्या पहिल्या खुर्चीतला लेखक

आपल्या हयातीत लोकप्रिय असणारे अनेक लेखक वा कलाकार असतात, परंतु मृत्यूपश्चातही जागतिक लोकप्रियता दीर्घकाळ टिकून राहणारे लेखक तसे मोजकेच. सॉमरसेट मॉम हे अशा मोजक्या लेखकांपैकी एक. जगात जिथे जिथे म्हणून इंग्रजी साहित्य पोचले, तिथे तिथे त्यांचा जयजयकार झाला. त्यांच्या असंख्य वाचकांचे त्यांना निर्व्याज प्रेम लाभले. अर्थात या देदीप्यमान यशामागे त्यांची आयुष्यभराची कठोर मेहनत आहे, हे सांगणे न लगे.......

‘बॉलीवुड’मधल्या संगीतकारांवर नेहमी ‘उचलेगिरी’चा आरोप केला जातो, पण शोधायला गेलं तर दिसतं की, बहुतेक सगळ्याच संगीतकारांनी ती केलेली आहे!

काही संगीतकारांवर उचलेगिरीचा आरोप नेहमी केला जातो, पण शोधायला गेलं तर दिसतं की, बहुतेक सगळ्याच संगीतकारांनी ती केलेली आहे. मला व्यक्तिशः मात्र याला उचलेगिरी किंवा चोरी असं म्हणावंसं वाटत नाही. त्याला आपण फार तर प्रेरणा किंवा बेतलेलं म्हणू शकतो. कारण या संगीतकारांनी त्यांचं इतकं ‘भारतीयकरण’ केलेलं आहे की, त्या चाली मूळच्या ‘भारतीय’च वाटतात. काही वेळा केवळ मुखड्याला या चाली वापरल्या आहेत.......

गुरुदत्तने वयाच्या ३२व्या वर्षी ‘प्यासा’, ३४व्या वर्षी ‘कागज के फूल’, ३६व्या वर्षी ‘साहिब बीबी और गुलाम’ केला आणि वयाच्या ३९व्या वर्षी हे जग सोडले!

चंदेरी दुनियेचे रिवाज आणि बेमुर्वतपणा गुरुदत्तना माहिती होता, पण तरीही त्यांनी कलात्मक चित्रपट काढले. ‘Cash and classics’ या लेखात (‘सेल्युलॉइड’ या मासिकातील लेख) गुरुदत्त म्हणतात, “कलात्मक मूल्ये आणि यश यांचे गणित जपण्याचा प्रयत्न करायला हवा. जगातील अनेक कलासक्त माणसांनी सातत्याने हे अपयश आणि अवहेलना पचवली आहे... बुचकळ्यात टाकणाऱ्या या अनिश्चिततेमुळे खरे तर, निर्मितीच्या उत्कट आनंदाची ‘नशा’ अनुभवता येते.”.......

‘ग्लोबलायझेशन अँड इट्स डिसकाँन्टेन्ट्स’ : जागतिकीकरणाचा इतिहास आणि त्यातील लबाड्या उघड करणारे आणि आयएमएफ व वर्ल्ड बँकेच्या धोरणांचे ‘बिंग’ फोडणारे पुस्तक 

हे पुस्तक फक्त आर्थिक प्रश्न वा समस्यांवर चर्चा करत नाही, तर ते आपल्याला भविष्याचा आरसा दाखवते. आता प्रश्न असा निर्माण होतो की, जगातील फक्त शक्तिशाली देश आणि त्यांच्या कंपन्यांसाठीच हे जागतिकीकरण राहील की, त्याला आम्ही सर्वांसाठीच चांगले बनवू? हा प्रश्न प्रत्येक देश, प्रत्येक नेता आणि प्रत्येक माणसापुढे उभा आहे… कदाचित  याचे उत्तर आपणा सर्वांना मिळूनच शोधावे लागेल.......

कविवर्य नारायण सुर्वे यांची कविता सूर्योमुखी आणि सूर्यकेंद्री कविता आहे. तिला प्रकाशाचे वेड आहे. ती सूर्यसांगाती आहे

सुर्वे यांच्या कवितेत सूर्यकुलाचे प्रतिमान आहे. सुर्यकुलाचा वारसा आणि ‘सूर्यकुलाचे सभासद’ असल्याचा रास्त अभिमान त्यांना आहे. हा सूर्य क्रांतीचा सूर्य आहे. त्याला अपेक्षित बदल हवा आहे. त्याला या आकाशाला रंगांचे चार ब्रश मारायचे आहेत. त्यात ‘तांबडा सूर्यगोल’ आहे. तो कामगारांच्या, श्रमिकांच्या जगाचा जसा आहे, तसाच तो मार्क्सच्या विचारविश्वाचा आहे. तो भिलाईची झोतभट्टी, कारखाना, गिरणीकडे झेपावणारा आहे.......

प्राच्यविद्यापंडित शरद् पाटील यांच्या ‘माफुआ’ आणि ‘सौत्रान्तिक मार्क्सवादा’चा त्यांच्या वारसदाराकडून विकास झाला नाही, तर शरद् पाटील हेच शेवटचे ‘माफुआवादी’ आणि ‘सौत्रान्तिक मार्क्सवादी’ ठरण्याची शक्यता नाकारता येत नाही

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, प्राच्यविद्यापंडित शरद् पाटील, प्रा. दि. य. देशपांडे आणि डॉ. रावसाहेब कसबे हे भारतीय वैचारिक व तत्त्वज्ञानात्मक परंपरेला आव्हान देणारे, त्या परंपरेस स्वतःविषयी पुनर्विचार करण्यास भाग पाडणारे ‘क्रांतिकारी विचारवंत’ म्हणून परिचित आहेत. शरद् पाटील यांचे वर्णन ‘महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर विख्यात जागतिक प्राच्यविद्यापंडित आणि सत्यशोधक मार्क्सवादी विचारवंत’ असे केले जाते.......

तो जुगल चंद्र घोष यांच्या आयुष्यातला एक ‘निर्णायक क्षण’ ठरला… ते महात्मा गांधींचे ‘अनुयायी’ झाले!

जुगल चंद्र चौथ्या ट्रकपाशी आला आणि त्याने आत पाहिले, तेव्हा आतील मृतदेहांच्या थरांच्या वरून काहीतरी धपकन खाली पडले. त्याने लक्षपूर्वक पाहिले, तेव्हा त्याच्या काळजाचा ठोका चुकला. तो एका लहान मुलीचा मृतदेह होता. तिला पाहून जुगल चंद्रच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या तान्ह्या मुलीचा चेहरा तरळला आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू उभे राहिले. ती मृत मुलगी त्याच्याकडे रोखून पाहत आहे, असे त्याला वाटले.......

या देशात जर कोणाच्या विचारांनी झपाटले जाण्याची आवश्यकता असेल, तर ती महात्मा गांधींच्याच, असा मला विश्वास वाटतो!

माझा मुलगा सत्यजित हा मार्क्सवादाने झपाटला होता. तो एकदा मला म्हणाला की, ‘बाबा, तू फारच गांधींचा पक्षपाती झाला आहेस.’ मी त्याला उत्तर दिले, ‘ही जर चूक असेल, तर ती मी मान्य करतो. आणि म्हणून गांधी आणि त्यांचे विरोधक या विषयाचा अभ्यास करायला घेतला आहे. अखेरीस मी कोणत्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचतो ते पाहूया, पण या देशात जर कोणाच्या विचारांनी झपाटले जाण्याची आवश्यकता असेल, तर ती गांधींचेच असा मला विश्वास वाटतो.’.......

‘द सीईओ माइण्डसेट’ : वीस वर्षांपासून अधिक काळ ‘सीईओ’ असलेल्या एका अनुभवसंपन्न आणि बहुअंगी अनुभवांचा अर्क असलेलं पुस्तक… ‘सीईओ’ असणाऱ्यांसाठी आणि होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी उपयुक्त...

क्वचित एखाद्या प्रकरणातली आत्मश्लाघ्यता टाळता आली असती, तर अधिक छान झाले असते. मात्र २० वर्षांपासून अधिक काळ ‘सीईओ’ असल्याच्या संपन्न आणि बहुअंगी अनुभवाचा या पुस्तकात अर्क आहे. तो शिव यांनी अगदी ‘टेक अवे पॉइंटर्स’च्या स्वरूपामध्ये दिला आहे. काही चांगले, तर काही कटू अनुभव त्यांनी मोकळेपणाने मांडले आहेत. ‘सीईओ’ असणाऱ्यांसाठी आणि होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी हे पुस्तक उपयुक्त आहे.......

सुनील तांबेंनी ‘मान्सून : जनगणमन’ या अभ्यासपूर्ण आणि प्रगल्भ ग्रंथातून केवळ ‘मान्सून’चाच नव्हे, तर एकूणच ‌‘सिव्हिलायझेशनल मार्च‌’ कसा होत होता, याचे दर्शन घडवले आहे!

भारताचे आणि भारतीयत्वाचे इतके सखोल विवेचन आणि विश्लेषण आणि तेही मान्सूनचा वेध घेण्याच्या अभ्यासातून माझ्या वाचनात आजवर आले नव्हते. या ग्रंथांमुळे तांबे आता सृजनशील संशोधकांच्या मांदियाळीत सामील झाले आहेत. हे विधान काहींना अवास्तव वा अतिप्रशंसा करणारे वाटेलही, पण हा ग्रंथ-प्रबंध नीट वाचल्यानंतर त्यातील सत्यता त्यांना लक्षात येईल.......

आपल्या देशात ‘जातीयवाद’ आणि जातीयवादी मानसिकता अत्रतत्रसर्वत्र मुरलेली आहे. भाजप-संघ यात आघाडीवर आहे इतकेच!

ही जातीयवादी मानसिकता केवळ न्यायव्यवस्थेपुरतीच मर्यादित नाही, तर भारतात ती जवळपास सर्वच क्षेत्रांत क्रियाशील असलेली वेळोवेळी दिसून येत असते. सरकारी, निमसरकारी, खाजगी संस्थांमध्ये ही प्रवृत्ती पाहायला मिळते. नोकरशाहीत तर ही जातीयवादी मानसिकता अगदी खोलवर रुजलेली दिसून येते. इतकेच नव्हे तर सैन्यदलातही ती पाहायला मिळते.......

पर्यावरणीय विध्वंसाविरुद्ध निर्माण होत असलेली नागरिकांमधील सजगता भारताला खऱ्या शाश्वत विकासाच्या मार्गावर नेऊ शकेल?

उत्तराखंडाचा अनुभव भारत सरकारच्या विकासविषयक संभ्रमाचे प्रतिनिधिक उदाहरण आहे. आर्थिक विकास, सामरिक गरजा आणि पर्यावरणसंरक्षण यांच्यातील समतोल साधण्यासाठी कोणत्याही प्रकल्पाच्या प्रारंभी कायदेशीर नियमांचा भंग करणे आणि त्यानंतर झालेल्या अनियमिततेबाबत   स्पष्टीकरणे देणे, हे सरकारचे धोरण समर्थनिय ठरत नाही. त्यासाठी सरकारकडूनअधिक सखोल व जबाबदार दृष्टीकोनाची अपेक्षा आहे.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २६ - आंदोलने, घोषणाबाजी, रस्त्यावर येणे, हा असंतोषाचा एक ‘सेफ्टी व्हॉल्व्ह’ असतो, परंतु मोदीशासन आपल्या ‘टूलकिट’वरच खुश होते!

‘वोट-चोरी’बद्दल मुख्य मुद्द्यांवर कुणीच काहीच बोलत नव्हते. सरकार आणि निवडणूक आयोग काहीतरी मोघम बोलून वेळ मारून नेत होते. लोकांना आपल्या हीरोने खोटेपणा केलेला चालत नाही. अंधभक्तांचा विषय नव्हता, पण संवेदनशील मोदीभक्तांचा भ्रमनिरास होत चालला होता. नोटबंदी, जीएसटी आणि कोव्हिड लॉकडाउन या फटक्यातून अर्थव्यवस्था उठत नव्हती. त्यात ट्रम्प महाशयांनी भारतावर १०० टक्के टॅरिफ लावले. म्हणजे अजून एक झटका.......

समलैंगिक प्रेमाला कुटुंबात आणि समाजात पोषक वातावरण नाही, हे माहिती असतानाही ‘साबर बोंडं’ आपल्या प्रेमाचं अस्तित्व फुलवण्याचा प्रयत्न करतो!

समलैंगिक प्रेमाला कुटुंबात आणि समाजात पोषक वातावरण नाही, हे माहिती असतानाही ‘साबर बोंडं’ आपल्या प्रेमाचं अस्तित्व फुलवण्याचा प्रयत्न करतो. समलैंगिक प्रेमाचा ‘स्वीकार आणि सकारात्मकता’ हे या चित्रपटाचं एक वेगळेपण आहे. म्हणजे फक्त दोन भिन्नलैंगिक व्यक्तींमधल्या ‘प्रेमा’पलीकडे जात, पाहत, दोन समलैंगिक व्यक्तींमध्येही प्रेम असतं, हे या चित्रपटात खूप चांगल्या प्रकारे मांडलं आहे.......

‘गलिव्हरच्या सफरीं’मध्ये तो ‘लिलिपुट लँड’मध्ये प्रवेश करतो, तेव्हा सगळे छोटे सैनिक त्याला बांधून ठेवतात, हरवतात!

‘स्मॉल इज ड्राइव्हिंग बिग इन इंडिया’. गंमत म्हणजे हे जे ‘छोटे उपभोक्ता’ आहेत, त्यांच्या खर्चाच्या पद्धतीतही सातत्य व समानता नाही. किंमत कमी ठेवूनही उपभोक्ता बाजारपेठ निव्वळ नफ्यानिशी वाढवण्याची किमया काही भारतीय उद्योगांनी मात्र साधली आहे. त्यांनी ‘पुरवठा खर्च’ आणि ‘प्रक्रियां’वर नियंत्रण मिळवले आहे. आज भारतात ‘डिजिटल’ आणि ‘फिजिकल’ दोन्ही मॉडेल्स ‘रिटेल’ क्षेत्रात चालू आहेत. त्याला लेखिका ‘फिजिटल’ म्हणते.......

भाषेच्या जीवनचक्राविषयीचे कुतूहल हे माणसाच्या काही महत्त्वाच्या कुतूहलांपैकी एक. ‘तळटीप’चा प्रयत्न ह्या कुतूहलाला भाषाआकलन, भाषाभ्यास आणि भाषानिरीक्षण यांच्याद्वारे न्याय देण्याचा आहे

संवादवहनाच्या ओल्या दुष्काळामुळे व्यक्तीच्या अंगावर, एकामागोमाग एक, अनेक वांच्छित-अवांच्छित भाषाखंड, दृश्यखंड आणि ध्वनिखंड आदळण्याचा आणि वास्तवाचा अपलाप होण्याचा हा काळ आहे. ह्या अपलापकाळात, एकात्म भाषिक अनुभवाची उभारणी करणे, ही जवळपास जीवावरची जोखीम झाली आहे. ह्या सगळ्या समस्यांवरची उत्तरे आणि उपाय आपणच सगळ्यांनी मिळून शोधायचे आहेत.......

‘सृजन’ : सृजन कोंडी फोडू शकतं. माणसाला नवं बळ मिळू शकतं. त्रैमासिकाच्या रूपात आम्ही त्या दिशेनं एक छोटंसं पाऊल टाकत आहोत…

सर्जनशीलतेच्या अनंत शक्यता असलेला माणूस आज एकटा पडतो आहे. स्वतःपासून, समाजापासून, आणि निसर्गापासून तुटल्याची भावना त्याला कुंठित करत आहे. सुप्त क्षमतांपासून त्यानं तुटावं, गोलगोल वावटळीत भरकटत राहावं, अशी व्यवस्था रचली जात आहे. त्यामुळे सृजनाची आज अत्यंत गरज आहे. सृजनाच्या अनंत आणि बहुआयामी प्रक्रियाच माणसाला तारतील. समाजाला दिशा देतील. सृजन हरवलं, तर माणूसपणही हरवेल........

मूळ दुखण्यापेक्षा इतरत्र मलमपट्टी करण्यात रस असलेल्या राज्यकर्त्यांना आपला हा ‘ट्रॅक’ बदलायचा आहे की, या विषयावर सातत्याने राजकारणच करायचे आहे?

भारतीय शेतकऱ्याला अर्थकारण शिकवणाऱ्या संघटनेला राजकारण जमले नाही. बाकी सगळ्यांनी या प्रश्नाच्या राजकीय तव्यावर आपापल्या पोळ्या शेकल्या आहेत. तुम्ही वस्तुस्थितीला धरून काही मागू नका, केवळ ‘लाभार्थी’ बना. लाभार्थी म्हणून तुमच्यावर सवलतींचा मारा करण्याची सरकारची तयारी आहे. मात्र हक्काचे बोलाल, तर्कसाध्य बोलाल, अर्थपूर्ण बोलाल, तर मात्र तुमच्या पदरात काहीच पडणार नाही, असेच राज्यकर्त्यांना सांगायचे असावे!.......

लडाखच्या लढाईमागील ‘परकीय हात’ किती खरा, किती खोटा?   

या प्रकरणात आपण ध्यानात घ्यायचे ते हेच आहे की, वांगचूक यांच्यावरील कारवाई हा सरकारने सामान्य जनतेला दिलेला इशारा आहे. प्रत्येक आंदोलन हा कोणत्या ना कोणत्या बाह्यशक्तीचा डाव. प्रत्येक आंदोलक हा अराजक पसरवणारा, देशद्रोही. हे आता ‘सरकारमान्य शिक्के’ बनलेले आहेत. तेव्हा नागरिकांनी सरकारकडे मागण्या करायच्या नाहीत, ज्या काही रेवड्या दिल्या जातील त्या गुपचूप चघळायच्या, असा या इशाऱ्याचा अर्थ आहे.......

सरदार पटेल आणि पं. नेहरू यांच्यात मतभेद होते, मात्र तरीही दोघांना एकमेकांबद्दल आस्था आणि प्रेम होते. महत्त्वाच्या प्रश्नांबाबत पं. नेहरू नेहमीच पटेलांशी सल्लामसलत करत (उत्तरार्ध)

या खंडात समाविष्ट केलेल्या पत्रव्यवहारावरून स्वातंत्र्याच्या पहिल्या वर्षांमध्ये देशासमोर कोणते प्रश्न होते, हे स्पष्ट होते. त्यांच्या हाताळणीत आणि सोडवणुकीत सरदार पटेलांचे योगदान अर्थातच लक्षणीय असे होते. हे प्रश्न त्यांनी कसे हाताळले यावरुन त्यांच्या कामकाजाच्या पद्धतीचा अंदाज बांधता येतो. तसेच त्यांच्यात आणि पं. नेहरूंमध्ये मतभेद कोणत्या मुद्द्यावर होते, ही बाबदेखील स्पष्ट होते.......

सरदार पटेल आणि पं. नेहरू यांच्यात मतभेद होते, मात्र तरीही दोघांना एकमेकांबद्दल आस्था आणि प्रेम होते. महत्त्वाच्या प्रश्नांबाबत पं. नेहरू नेहमीच पटेलांशी सल्लामसलत करत (पूर्वार्ध)

सरदार पटेलांच्या पत्रव्यवहाराच्या नवव्या खंडातील पत्रं १९४९-१९५० या दोन वर्षांतील आहेत. संस्थानांच्या सामिलीकरणाची आणि विलीनीकरणाची प्रक्रिया बहुतांशी पूर्ण झाली असली, तरी संस्थानी प्रदेशांमधील विविध प्रश्न कायम होते. विविध प्रांतांमध्येदेखील अशाच स्वरूपाचे प्रश्न होते. त्या सर्वांची हाताळणी पटेलांना करावी लागली. याच काळात पटेल आणि पं. नेहरूंचे मूलभूत स्वरूपाच्या प्रश्नांबाबत खटकेदेखील उडाले.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २५ - २०२४मधील लोकसभा निवडणूक आणि त्या काळात झालेल्या इतर निवडणुका, यांच्याबाबत राहुल गांधी, योगेंद्र यादव आणि परकला प्रभाकर यांनी शेरलॉक होम्सची ‘डिडक्टिव्ह मेथड’ हा प्रकार सुरू केला होता…

परकला प्रभाकर निवडणुकीतील भ्रष्टाचाराचा एक ‘बर्ड्स आय व्ह्यू’ दाखवायच्या प्रयत्नात होते, राहुल गांधी डेटा मायनिंग करून नक्की खिलवाड कसा झाला, हे दाखवून द्यायच्या प्रयत्नात होते आणि योगेंद्र यादव या भ्रष्टाचाराचे नवनवीन आयाम दाखवून द्यायच्या प्रयत्नात होते. शिरोजीची सर्व लोकशाहीवादी पात्रे ‘काहीतरी अयोग्य घडले आहे’ या निष्कर्षावर पोहोचली होती. निवडणूक आयोगाचा अडेलतट्टूपणा त्या संशयात तेल ओतत होता.......

‘महामुद्रा : दिल्लीतील मराठी कर्तृत्व (भाग १)’ : संसदीय लोकशाहीच्या प्रवासातील आणि दिल्लीतील महाराष्ट्रीयन मंत्र्यांचा ‘जयजयकार’ करणारा दस्तऐवज!

उत्कंठावर्धक पद्धतीनं गोष्ट सांगण्याची हातोटी लेखक धनंजय बिजले यांच्याकडे आहे. मात्र त्यांनी या पुस्तकाला वर्तमान घडामोडींपासून अलिप्त ठेवलं आहे! त्याचबरोबर महाराष्ट्राच्या केंद्रीय मंत्र्यांनी दिल्लीमध्ये काय काय चुका केल्या, त्याची तार्किक समीक्षाही यात सापडणार नाही. गेल्या सात दशकांतील विविध राजकीय पक्षांच्या व्यक्तींच्या उत्कर्षाचं आणि उत्तुंग यशाचं कौतुक तेवढं या पुस्तकात आहे.......

बंड वा उद्रेक असा हवा, ज्यामुळे सर्वसामान्य जनतेच्या जीवनमानात अमूलाग्र बदल व्हायला हवा आणि राज्यकर्तेही वठणीवर यायला हवेत

जगभरातल्या अनेक देशांमध्ये यापूर्वीही वेगवेगळ्या प्रश्नांवर असे उत्स्फूर्त उद्रेक झाले आहेत, पण देशातील साधनसंपत्तीची हानी होण्यापलीकडे त्यातून फारसे काही निष्पन्न होत नाही. निश्चित ध्येय, धोरण व डावपेच नसलेल्या असंतोषातून बंड निर्माण होऊ शकते, पण त्यातून प्रश्नांची मुळातून सोडवणूक करणारी क्रांती काही होत नाही. परिणामी त्याच त्या शोषक वर्गातील वेगवेगळे राज्यकर्ते आलटून-पालटून येत-जात राहतात.......

तथाकथित श्वानप्रेमींना न्यायालयाने दिलासा दिला खरा, पण समस्येचं काय? त्याबाबत आपण कधी विचार करणार की नाही?

न्यायालयाच्या आदेशामुळे मूळ प्रश्न बाजूलाच राहतो. तक्रार होती ती भटक्या कुत्र्यांनी मुला-माणसांना चावण्याची आणि दुचाकीस्वारांना पाठलाग करून चावण्याची वा त्यांच्या अंगावर येण्याची आणि रेबीजची लागण होण्याच्या भीतीनं इंजेक्शनं घ्यावी लागण्याची. कुत्र्यांच्या वेळी-अवेळी मोठमोठ्यानं रडण्या-ओरडण्याची, त्यामुळे झोपमोड होण्याची, निद्रानाशाचा विकार जडण्याची. या बाबींकडे न्यायालयानं लक्ष दिलेलं दिसत नाही.......

हळूहळू मनोज जरांगे आणि त्यांचा समर्थक असलेला मराठा समाज आपल्या आंदोलनाच्या तथाकथित यशाच्या धुंदीतून बाहेर येईल, तेव्हा त्याला आपली ‘फसवणूक’ झाल्याचे निश्चितपणे लक्षात येईल!

‘हैदराबाद गॅझेटीयर’ हे फक्त मराठवाड्यातील जिल्ह्यांपुरते मर्यादित आहे. त्यातही या गॅझेटीयरमध्ये मराठवाड्यातील सर्वच गावांचा तपशील असेल, याची खात्री देता येत नाही. त्यामुळे या गॅझेटीयरमध्ये मराठवाड्यातील ज्या गावांचा उल्लेख नाही, त्या गावांतील मराठ्यांचा तसेच मराठवाड्याबाहेरील भागातील मराठ्यांचा प्रश्न कसा सोडवणार आहे, हे कळण्याचा मार्ग आज तरी दिसत नाही.......

‘कळीकाळ’ : त्याला उलटा प्रवास करायचा नव्हता. लोक कामधंदा मिळवण्यासाठी शहरात जातात. आपण गावाकडे जाऊन काय करणार, या विचारानं तो अस्वस्थ होत होता…

एसटी पुण्याच्या रोडवरून जोरात जात होती. खिडकीवाटे तितक्याच जोरात वारा आत येत होता. त्या सुसाट वाऱ्यामुळे तो भानावर आला आणि गावाकडल्या मंडळींना नोकरीचं कोणतं कारण सांगायचं, यावर विचार करायला लागला. त्या वेळी त्यानं ठरवलं, आपण महामारीचं उत्तर द्यायचं. येथील भ्रष्ट व्यवस्थेमुळे नोकरीपासून दूर राहिलो, असं म्हटलं, तर लोक मूर्खात काढतील, पहिलंच उत्तर बरोबर आहे. आता पुढं काय?.......

ही गोष्ट आहे एका ध्येयवेड्या व्यक्तीची. आकाशाला गवसणी घालूनही मातीवरच पाय असणाऱ्या ‘जीनियस जेम’ची, अर्थातच डॉ. गंगाधर मोतीराम वारके उर्फ डॉ. जीएम यांची

जीएम यांच्यासारख्या कर्तृत्ववान व्यक्ती दीपस्तंभासारख्या असतात, कायम समाजाला दिशा देण्याचे, जागतं ठेवण्याचे काम त्या करत राहतात. देशासाठी करत असलेले काम हे त्यांच्यासाठी अतीव महत्त्वाचे असते. पुरस्कार, कौतुकाची थाप त्यांची उमेद अधिकाधिक वाढवत असली, तरीही त्याचा आनंद त्यांच्यासाठी तेवढ्यापुरताच असतो. आपल्या उद्दिष्टावर पुन्हा ते आपलं चित्त एकाग्र करतात. दीपस्तंभ उधाणलेल्या समुद्रात घट्ट पाय रोवून तो निश्चल.......

‘आऱ्या’ हे आत्मकथन मुंबई शहराच्या संक्रमणावस्थेचेदेखील कथन आहे… आर्थिक इतिहासात, स्वातंत्र्यानंतर झालेल्या औद्योगिकीकरणाच्या कालखंडाचे कथन आहे...

‘आऱ्या’चा गुंता या संक्रमणावस्थेतील बदलांच्या पार्श्वभूमीवर चांगला समजून घेता येईल असे वाटते. कारण मुंबई तर भारतीय औद्योगिकीकरणाची ‘कटिंग एज’ होती. अर्थातच हा भारताच्या आर्थिक इतिहासाचादेखील एक अविभाज्य ‘काळ-तुकडा’ आहे. यामुळे हे आत्मकथन फक्त शांताराम या केंद्रीय पात्राची गोष्ट न राहता, त्या ‘काळा’ची गोष्ट होते. असा काळ, जो अनेक अर्थांनी ‘ब्रेक-आउट’ होता.......

‘ब्ल्यू जीन्स’ची जाहिरात ‘युजेनिक्स’च्या अवशेषांचं चिरंतन उदाहरण आहे. त्यामुळे ही जाहिरात पाहताना ‘युजेनिक्स’च्या अतिभयानक धोक्याची जाणीव लक्षात ठेवणं गरजेचं आहे!

‘गुड जीन्स’ या साध्याभोळ्या शब्दाआड इतिहासातील एक गुंतागुंतीचा, भयावह संदर्भ दडलेला आहे. तो म्हणजे ‘युजेनिक्स’. म्हणजेच ‘आवडत्या’ गुणांचं संवर्धन करण्यासाठी मानवाच्या प्रजननावर नियंत्रण ठेवण्याची संकल्पना— ‘निवडक प्रजनन’. ही कल्पना १९व्या शतकात उदयास आली आणि विसाव्या शतकात लोकप्रिय झाली. ‘मानवजात सुधारणा’ या नावाखाली ही कल्पना योग्य मानली गेली, पण प्रत्यक्षात ती वर्णद्वेष, भेदभाव व सक्तीशी जोडली गेली.......

स्वयंसेवकांना हवे तोवर मी पदावर राहणार, मोदींना सांगण्याचा प्रश्नच नाही, असे म्हणून सरसंघचालक भागवतांनी तूर्तास निवृत्तीचा विषय दोन्ही बाजूनी संपवला आहे, पण…

भागवत आणि संघाच्या वरिष्ठ नेत्यांना मोदी का डोईजड झाले आहेत, याची बरीच कारणे आहेत. पण त्याचा सारांश असा आहे की, ते भयंकर उपयुक्त वगैरे असले तरी संघाच्या अंकुशाच्या बाहेर गेले आहेत. खालच्या स्तरावर संघाच्या स्वयंसेवकांना एकीकडे मोदीच नेते हवे असले, तरी दुसरीकडे ते खरंच निवृत्त झाले तर महान योगी, त्यागी, तत्त्वनिष्ठ अशी त्यांची पूजा करायलाही तितकेच आवडेल. संघातील ही भावना मोदींपर्यंत नक्कीच पोचली असली पाहिजे.......

केंद्रीय निवडणूक आयुक्तांची सर्वाधिक सदोष नियुक्ती प्रक्रिया सर्वाधिक निर्दोष करणे आणि या यंत्रणेला सर्वाधिक बलवान करणे, हाच या देशातील जनतेसमोरचा एक कलमी कार्यक्रम असला पाहिजे!

राहुल गांधी यांनी ज्ञानेश कुमार व अन्य दोन निवडणूक आयुक्त यांच्या पक्षपाती वर्तनाबद्दल जोरदार टीका केली आहे, ते या टोकाला गेले याचे कारण, कर्नाटक राज्यातील एका विधानसभा मतदारसंघात एक लाखापेक्षा अधिक उमेदवार बोगस असल्याचे पुराव्यांसह दाखवून दिल्यानंतरही, निवडणूक आयुक्तांनी दाखवलेली बेफिकिरी हेच आहे. अशा निवडणूक आयोगाकडून पुढील काळात कशा आणि किती अपेक्षा बाळगणार?.......

‘गुरू : एका योगियाचे तुरीयातीत स्वप्न’ या कादंबरीत छोट्या आणि थोट्या लोकांचे सगळे छोटे आणि बाकीच्यांना थोटं बनवणारे खोटे कारनामे वाचताना आपल्यासह भोवतालच्या समाजाचा आरसा दिसत राहतो

एखाद्या कादंबरीच्या रचनेचा मूळ गाभा वा पाया आध्यात्मिक असेल, त्यातून समाजातल्या उतरंडीबाबत (सामाजिक उतरंडीचे मूळ आर्थिक हितसंबंधांत दडलेले असते) ती काही भाष्य करत असेल, ते करताना सूक्ष्म उपरोधाचे कोरडे ओढत असेल आणि या साऱ्या वास्तवाबाबत एक ‘राजकीय विधान’ही करत असेल, तर अशा कादंबरीचं वर्णन कसं करावं? ‘गुरू : एका योगियाचे तुरीयातीत स्वप्न’ या कादंबरीबाबत मला हा प्रश्न पडलेला आहे.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण २४ - इकडे भारत मात्र ढवळून निघाला होता. भारतात एक ‘उफान’ आले होते

पुन्हा एकदा एकच गदारोळ उडाला. एवढे झाले तरी निवडणूक आयोगाचा उत्साह कमी झाला नव्हता. आता यात भर म्हणून निवडणूक आयोगाने ही ‘ड्राफ्ट व्होटर लिस्ट’, ‘नॉन सर्चेबल’ आणि ‘नॉन मशीन रीडेबल’ फॉरमॅटमध्ये आणली. आधी ती ‘सर्चेबल’ आणि ‘मशीन रीडेबल’ होती. आता विरोधकांना तिचे विश्लेषण अशक्य व्हावे म्हणून ती ‘नॉन सर्चेबल’ आणि ‘नॉन मशीन रीडेबल’ फॉरमॅटमध्ये वेबसाईटवर चढवली गेली. त्यामुळे पंधरा दिवसांत चौथ्यांदा गोंधळ उडाला.......

पटेलांची संभाव्य निवृत्ती आणि त्यांचा विमान अपघात, डॉ. राम मनोहर लोहिया यांच्या अटकेमुळे निर्माण झालेला प्रश्न आणि काही राजकीय, प्रशासकीय आणि संस्थानांशी निगडित प्रश्न - भाग ३

आठव्या खंडातील पत्रव्यवहाराकडे पाहिले तर देशासमोर किती विविध प्रकारचे प्रश्न उभे होते, हे लक्षात येते तसेच नव्याने स्वतंत्र झालेल्या भारताला स्थिर करण्याच्या प्रयत्नांच्या संदर्भात सरदार पटेल आणि पं. नेहरू यांच्यात मतभेद होतेच. त्याची चर्चा लेखात आलेली आहे, पण तरी दोघांमध्ये परस्पर स्नेहभावदेखील होता. आज रोजी पटेल-नेहरू मतभेदांची चर्चा करताना या परस्पर स्नेहादाराच्या भावनेची जाण ठेवणे आवश्यक आहे.......

महात्मा गांधी हत्येच्या खटल्याचा निकाल आणि त्याचे पडसाद, महत्त्वाच्या नियुक्त्यांचा प्रश्न, भाषेचा प्रश्न आणि एका आगळा-वेगळा शैक्षणिक प्रश्न - भाग २

बनारस विद्यापीठाचे प्रश्न मात्र कायम होते आणि त्यांची सोडवणूक करण्यासाठी केंद्र सरकारला १९५०च्या दशकात एक आणि १९६०च्या दशकात एक अशा दोन चौकशी समिती नेमाव्या लागल्या होत्या. बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या संदर्भातील हा पत्रव्यवहार पाहिला की, देशासमोर इतके महत्त्वाचे प्रश्न उभे राहिलेले असताना तत्कालीन राष्ट्रीय नेतृत्वाला या अशा तुलनेने कमी महत्त्वाच्या प्रश्नावर इतका वेळ आणि ऊर्जा खर्च का करावीशी वाटली असेल.......

राष्ट्रकुल संघटना, काही आर्थिक प्रश्न आणि पाकिस्तानशी असलेले संबंध - भाग १

पटेलांनी पं. नेहरूंना पत्राद्वारे एक विस्तृत टिपण पाठवले. भारतातील मुस्लिमांपैकी अनेक जण पाकिस्तानला जाण्याच्या तयारीत असून आपल्या स्थावर मालमत्तेला चांगली किंमत मिळायची ते केवळ वाट पाहत आहेत, असे सांगत या प्रस्तावित बदलांमुळे अशांचा फायदा होणार आहे, असे नोंदवत त्यांनी या बदलांना विरोध केला. विद्यमान कायद्याचा भारतातील मुस्लिमांवर जो परिणाम होत आहे, त्याबद्दल नाराजी व्यक्त होत आहे, याचा उल्लेख करत.......

‘मानसिक आघात समजून घेताना’ हे डॉ. वृषाली राऊत यांचे पुस्तक आजच्या काळात महत्त्वाचे ठरते, कारण ते आपल्याला ‘आपल्या शत्रूं’ची ओळख करून देते

हे केवळ पुस्तकी ज्ञान-विज्ञान नाही. ते ‘आधी सोसले, मग सांगितले’ अशा प्रकारचे आहे. पण काही वर्षांपूर्वी त्यांनाही मानसिक आघातांनी जखमी केले होते. शोकाने कोलमडून पाडले होते. हे सारे त्यांनी अत्यंत मोकळेपणाने या पुस्तकातून मांडले आहे. असे म्हणतात की, तुम्ही जितके ‘वैयक्तिक’ सांगाल, तितके ते ‘वैश्विक’ होत जाते. त्यांची ही वैयक्तिक कहाणी ही आज अनेकांची कहाणी आहे.......

‘महाराष्ट्र विशेष जनसुरक्षा विधेयक २०२४’ या कायद्याने राज्यात खळबळ माजवली आहे. हा कायदा करण्याचे प्रयोजन काय, हा कळीचा प्रश्न आहे

सध्या अस्तित्वात असलेल्या सर्व कायद्यांत न्यायालयांची भूमिका अंतिम असते. आरोपींना जामीन, न्यायालयीन देखरेखीखाली तपास, पुराव्यांचे तटस्थ परीक्षण आणि सावध न्यायिक दृष्टीकोन यामुळे कितीही गुन्हे दाखल केले तरी नियंत्रण न्यायालयाकडे राहते. हेच सरकारला नकोय. म्हणूनच ‘जनसुरक्षा कायद्या’चा घाट घालण्यात आलेला आहे.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण तेविसावे – राहुल गांधी यांनी २०२५ सालच्या जुलै महिन्यात संशयाचा फार मोठा भोवरा निर्माण केला होता, आणि निवडणूक आयोगाने याद्या आणि व्हिडिओ न दिल्यामुळे दिवसामाशी संशय वाढत होता

‘वोट चोरी’च्या आरोपांमुळे खूप अस्वस्थता माजली होती! हे प्रकरण काय वळण घेणार म्हणून भाजप अस्वस्थ, या संधीचा फायदा आपल्याला उठवता येणार की नाही म्हणून काँग्रेस पक्ष अस्वस्थ, त्याच कारणासाठी काँग्रेसचे सहकारी पक्ष अस्वस्थ, यात आपले काय होणार म्हणून भाजपचे सहकारी पक्ष अस्वस्थ आणि ही ‘वोट चोरी’ खरी असेल तर लोकशाहीचे काय होणार, या विचारांमुळे विचारवंत अस्वस्थ! सर्वदूर अस्वस्थता! .......

आजही बालविवाहांचे प्रमाण भारतात २३ टक्के, तर महाराष्ट्रात २२ टक्के इतके आहे, हे लक्षात घेतल्यावर धक्काच बसतो!

बालविवाह ही महाराष्ट्रातील अत्यंत गंभीर समस्या आहे. दुर्दैवाने अजूनही अनेकांना बालविवाह मागच्या शतकातला विषय होता असे वाटते व आता कुठे आहेत बालविवाह? असा उलटा प्रश्न विचारतात. त्यामुळे या विषयावर उपाययोजना तर सोडाच, पण फारशी चर्चाही होत नाही. राजस्थानात हे प्रमाण जास्त असल्याने, राजस्थानची किमान चर्चा तरी होते. महाराष्ट्र हे ‘पुरोगामी’ राज्य असल्याने जणू इथे बालविवाह नसतीलच, असाच सार्वत्रिक समज आहे.......

राजकारण, न्याययंत्रणा आणि कथित नैतिकता!

राजकारणातून न्याययंत्रणेत आणि न्याययंत्रणेतून राजकारणात असं ‘तळ्यात मळ्यात’ केलेले आजवर अनेक होऊन गेलेले आहेत ( उच्च न्यायालयाच्या कामकाजाचं वृत्तसंकलन केलेलं असल्यानं प्रस्तुत पत्रकाराला माहिती आहे. माहितीच्या महाजालातही ही माहिती सहज उपलब्ध होऊ शकते.) न्या. व्ही. आर. कृष्णा अय्यर यांचं एक विधान या निमित्तानं आठवलं. ते म्हणाले होते– “Law without politics is Blind and Politics without law is Deaf.”.......

तुम्ही ‘हिंदू’ असाल तर तुम्हाला काहीही करायला मोकळीक आहे, तुम्हाला कोणीही ‘दहशतवादी’ म्हणू शकणार नाही!

‘हिंदू कधीच दहशतवादी असू शकत नाहीत’, या भाजपच्या म्हणण्यावर चर्चा सुरू झाली आहे. ती करणाऱ्यांत भाजपच्या म्हणण्याला त्यांच्या विचारसरणीचे लोक पाठिंबा देणारे आणि त्यांना विरोध करत त्याविरुद्ध बोलणारे, अशा दोन्ही प्रकारचे असतात. अर्थात भाजपच्या ‘हिंदू कधीच दहशतवादी असू शकत नाहीत’ या म्हणण्याला ‘गोदी मीडिया’ही उचलून धरतो आहे. याउलट विरोध करणाऱ्यांना ‘शहरी नक्षलवादी’, ‘सरकारविरोधी’ वा ‘देशद्रोही’ ठरवले जाईल.......

लिऑर झ्मिग्रॉडचे ‘आयडिऑलॉजीकल ब्रेन’ हे पुस्तक आजच्या हैराण जगात एक आशा जागवत आहे. वैराण दुष्काळानंतर आकाशात पावसाचा एखादा ढग यावा तसे...

आपण कट्टर झालेलो आहोत का, हे स्वतःपुरते जाणण्याची एक ‘टेस्ट’ झ्मिग्रॉड सुचवते. आपली आयडिऑलॉजी न मानणाऱ्या लोकांबद्दल हिंसेचे विचार आपल्या मनात येत आहेत का, हे ज्याने त्याने आपल्या स्वतःशी ताडून पाहावे. असे विचार तुमच्या मनात येत असतील, तर तुम्ही आपल्या आयडिऑलॉजीच्या आहारी गेला आहात आणि कट्टरतेचा रस्ता चालू लागला आहात! थोडक्यात, कोणत्याही आयडिऑलॉजीतून येणारी कट्टरता तुमचे वैचारिक स्वातंत्र्य हिरावून घेते.......

‘रागमुद्रा’ : अभ्यास म्हणजे नेमकं काय, हे रागसंगीतातले कलाकार, विद्यार्थी आणि रसिकांनी परत एकदा अनुभवण्यासाठी हा ग्रंथ जरूर अभ्यासावा!!

भारतीय संगीताचा गाभाच सृजनशीलता हा आहे, परंतु नवं काही निर्माण करायचं तर सातत्यानं अभ्यास हवा, परंपरेशी ओळख हवी, डोळस तालीम हवी, अनेक पैलूतून विचार हवा आणि मुख्य म्हणजे निर्मिती क्षमता हवी! या सर्व बाबतीत डॉ. सरवडीकर यांच्या साधनेची ‘तप्तमुद्रा’ या रागमुद्रेवर उमटल्याचं प्रकर्षानं जाणवतं. संवेदनशील कलाकारानं परंपरेकडे आपल्या काळाच्या आणि वयाच्या बिंदूवरून पाहणं परंपरेला अधिक समृद्ध करणारंच ठरतं.......

ट्रश्की भारतीय संस्कृतीच्या दीर्घकालीन प्रवासाचा आलेख मांडतात, तर डॅलरिम्पल विसाव्या शतकातील भू-राजकीय विघटनाचा. दोघेही दुर्लक्षित सत्यांवर प्रकाश टाकतात आणि सोयीस्कर कथनांना आव्हान देतात

सध्याच्या काळात इतिहासाचा वापर वैचारिक लढाईसाठी केला जाताना आपण पाहतो आहोत. नेमक्या अशाच वेळी ट्रश्की आणि डॅलरिम्पल यांची पुस्तके केवळ विद्वत्तेपेक्षा अधिक काहीतरी देतात, ती सोयीस्कर कथनांना पुराव्यानिशी खोडून काढतात, आणि आपल्याला आठवण करून देतात की, भारताच्या भूतकाळाला एकाच कथेत बंदिस्त करता येत नाही. विवादास्पद आणि गैरसोयीचा वाटणारा इतिहास एका चैतन्यमय लोकशाहीसाठी आवश्यक असतो.......

डॉ. अरुण विनायक मांडे : मराठी विज्ञानकथांचा एक वेगळा आणि महत्त्वाचा सूर

मराठी विज्ञानकथांमध्ये डॉ. मांडे यांनी एक वेगळा सूर निर्माण केला. त्यांचं लेखन एकीकडे हलकंफुलकं वाटतं आणि त्याच वेळी त्यातून फार मोठा अर्थ समोर येतो. त्यांच्या 'अमाणूस' या संग्रहाला नारायण धारप यांनी उत्तम प्रस्तावना लिहिली आहे. त्यात “कथा कल्पनेवर कधीही आक्रमण न करणारा, अत्यंत नैसर्गिक नर्मविनोद. तो कृत्रिम नाही, प्रच्छन्न नाही, ओढूनताणून आणलेला नाही.” या शब्दांमध्ये धारपांनी डॉ. मांडे यांची शैली अचूक पकडली आहे.......

जी ‘आयडिऑलॉजी’ समाजामध्ये द्वेष आणि हिंसा पसरवते, ती ‘आयडिऑलॉजी’ खरी असू शकत नाही. जे ‘ज्ञान’ समाजात द्वेष आणि हिंसा पसरवते, ते ‘ज्ञान’ खरे असू शकत नाही!

ज्या आयडिऑलॉजीचा मानवी मेंदूवर चांगला परिणाम होईल, ती आयडिऑलॉजी चांगली. पण आज आयडिऑलॉजी हा मूलतः राजकीय प्रकार झालेला आहे. नेपोलियनच्या ‘इल्यूजन्स’चा फायदा आजचे हुकूमशाहा उठवताना दिसतात. मार्क्स आणि एंगल्सच्या तत्त्वज्ञानाचा फायदा समाजवादी आणि साम्यवादी उठवताना दिसतात आणि ट्रेसीच्या व्यक्तिवादाचा उपयोग लोकशाही समाजव्यवस्था बांधण्यासाठी झालेला दिसतो.......

अनोळखी असूनही ओळखीच्या वाटणाऱ्या, परकी असूनही आपलेपणा दाखवणाऱ्या त्या मुलीला अनया चक्क स्वतः च्या घरी घेऊन येते. आणि मग पुढे घडते ‘एक तिची गोष्ट’!

जरा अवखळ, जरा अल्लड, पण धीट, बिनधास्त, मनात येईल ते करणारी ती मुलगी अनयाच्या मरगळलेल्या, कोमेजलेल्या मनावर जणू ताजेपणाचं गुलाबपाणी शिंपडते. अनोळखी असूनही ओळखीच्या वाटणाऱ्या, परकी असूनही आपलेपणा दाखवणाऱ्या त्या मुलीला अनया चक्क स्वतः च्या घरी घेऊन येते. आणि मग.... मग पुढे घडते ‘एक तिची गोष्ट’.......

महाराष्ट्राची ‘फाळणी’ झाली आहे. एकाच महाराष्ट्रात ‘दोन महाराष्ट्र’ आहेत. या ‘दोन महाराष्ट्रां’चे एकमेकांशी नाते कसे जोडायचे, हेच आजचे आव्हान आहे!

पुणे- मुंबई- नाशिक हा ‘एक महाराष्ट्र’ आहे आणि विदर्भ- मराठवाडा- खानदेश हा ‘दुसरा’ महाराष्ट्र आहे. एकीकडे तथाकथित विकास आणि दुसरीकडे उदास माणसे. पहिल्यातली मुले आयआयटीत शिकतात, दुसऱ्याची आयआयटीमध्येमुळे शिकत नाहीत. त्यांची मुले ‘सिलिकॉन व्हॅली’मध्ये जात आहेत, आदिवासींची मुले ‘मेळघाट व्हॅली’मध्ये पाखरे मारत आहेत.......

कोत्या आयडिऑलॉजींमुळे नुसते विचारच नाही, तर विचार करायची पद्धतदेखील बिघडत जाते. साध्या भाषेत बोलायचे, तर कोत्या आयडिऑलॉजीमुळे आपल्या मेंदूचा ‘इलेक्ट्रिक लोच्या’ आणि ‘केमिकल लोच्या’ होतो!

“एखाद्या कोत्या आयडिऑलॉजीचे आपण जर अगदी उत्कट असे अनुयायी झालो, तर तो कोतेपणा आपल्या न्यूरॉन्समध्ये उतरतो. तिथून तो आपल्या शरीरात उतरतो. आयडिऑलॉजी म्हणजे आपल्या भोवतीचे कोष नसतात. त्या आपल्या कातडीच्या आत उतरून येतात, आपल्या कवट्यांच्या आत घुसतात, आपल्या न्यूरॉन्समध्येसुद्धा घुसतात… आणि आपला मेंदू इलेक्ट्रिकली आणि बायोकेमिकली ‘रीस्ट्रक्चर’ होतो.......

शिरोजीची बखर : प्रकरण बावीस - ‘मध्यमवर्ग’ ही समाजाची ‘लिंच पिन’ असते, पण ती राजकीय स्वार्थासाठी ‘मोदीकालीन भारता’त जाणूनबुजून खिळखिळी केली गेली होती...

ते सुशिक्षित नाहियेत, फक्त कॉलेजातून पास झालेले आहेत. ते धार्मिक नाहियेत, फक्त कर्मकांडी आहेत. ते खऱ्या अर्थाने नैतिक नाहियेत, फक्त अंधपणे परंपरा पाळणारे आहेत. ते सदाचारी नाहियेत, त्यांचा सदाचार फक्त भीतीमधून जन्मलेला आहे. ते समृद्ध नाहियेत, फक्त श्रीमंत आहेत. ते प्रामाणिक नाहियेत, फक्त गुलाम आणि खुशमस्करे आहेत. ते समाजाच्या भल्यासाठी काम करणारे नाहियेत, फक्त देशभक्तीच्या उथळ घोषणा देणारे आहेत.......

सत्ताधाऱ्यांच्या पोकळ वल्गना, वरेमाप (खोटी) आश्वासनं, नको त्या बाबींवर खर्च करणं आणि मूळ प्रश्नांना कधीच सामोरं न जाणं, यालाच ‘विकास’ म्हणायचं?

विकासाच्या यांच्या कल्पनाच वेगळ्या असाव्यात. म्हणजे शिक्षण, संशोधन, आरोग्य वगैरे अत्यंत महत्त्वाच्या बाबींकडे दुर्लक्षच करायचं आणि धार्मिक स्थळं, त्यांचं सुशोभीकरण करणं, भव्य पुतळे कधी समुद्रात तर कधी गडांवर उभारणं वगैरे केवळ दिखाऊ गोष्टींसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करायचे (त्यायोगे धार्मिकतेला जोम येईल, आपली मतपेढी अधिक बळकट होईल याची तजवीज करणं), यालाच ‘विकास’ म्हणायचं, ही प्रथाच पडली आहे.......

पॉम्पे : ज्वालामुखीच्या अचानक झालेल्या उद्रेकामुळे काही क्षणांत धरतीखाली गडप झालेले इटलीतील शहर

उद्रेकानंतर बाहेर पडणारा लाव्हा ताशी ७२५ कि.मी. वेगाने वाहत जातो. त्याचे तापमान १००० सेल्सियसपर्यंत असू शकते. ७९मध्ये दर सेकंदाला १५ लाख टन लाव्हारस बाहेर पडत होता. २४ तास अखंड त्याचा प्रवाह चालू होता. व्हेसुवियस हा युरोपातील एकमेव ‘जिवंत’ आणि जगातील सर्वांत धोकादायक ज्वालामुखी मानला जातो. १८व्या शतकात त्याचा सहा वेळा आणि १९व्या शतकात आठ वेळा उद्रेक झाला. १९४४नंतर अद्याप त्याचा उद्रेक झालेला नाही.......

‘पावसाच्या गर्भतळी’ : या कवितेत पावसाविषयीची उन्नत आणि उदात्त रूपे आहेत. या पाऊसरूपात आनंदमयता, सुफळता आहे. ओलेचिंबपणाचा हा प्रकाशसोहळा आहे

या पाऊसरूपात आनंदमयता, सुफळता आहे. ओलेचिंबपणाचा हा प्रकाशसोहळा आहे. अंगभर शोभणारी चांदणी गोंदण आहे. नद्यांभोवतीच्या फेरात सजीवलेपणाची जाण आहे. सृष्टी आणि मी एकरूप होण्याची जाण आहे. ‘पाणी-पाणी’ यात सामावलेपण आणि मिसळणीचे तत्त्व आहे. ‘असा अवेळीच कुणी-आळवला गे मल्हार, तिच्या ओलेत्या देहाचा, झाला पाऊस पाऊस’ अशा अवेळी पावसाची ही कविता आहे. पाऊसरूपात विविध भावनांची पडसादरूपे आहेत.......

‘कुरबॅश आणि इतर कविता’ : हा कवितासंग्रह म्हणजे माझं आत्मचरित्र नव्हे, पण ‘आत्मिक चरित्र’ नक्कीच आहे!

मी आत्मचरित्र लिहीन असे वाटत नाही. नुकतीच सत्तरी पूर्ण झालीय. त्यामुळे यानंतर पुन्हा कवितासंग्रह निघेल अशीही शक्यता वाटत नाही. म्हणून हे एक ‘काव्यात्मकथन’ सादर करतोय. अशी कथने साहित्यिक-सांस्कृतिक इतिहासासाठी मोलाची असतात! म्हणूनच लोककवी मनमोहन यांचे शब्द वापरून मी म्हणतो, ‘या नदीला घाट छोटा बांधुनी मी चाललो...’ या घाटावर तुम्ही जरा विसावताय, तर म्हटलं की, जरा अघळपघळ गप्पा मारू तुमच्याशी.......

© 2026 अक्षरनामा. All rights reserved Developed by Exobytes Solutions LLP.