आपण खरंच ‘एआय सुपरपॉवर’ बनण्याच्या मार्गावर आहोत की, फक्त ‘गलगोटीया मॉडेल’ उभारण्याच्या?

दिल्लीत मोठ्या दिमाखात आयोजित करण्यात आलेल्या ‘इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट’मध्ये भारताच्या तथाकथित ‘एआय प्रगती’चा फुगा अक्षरशः फुटला, जेव्हा गलगोटिया युनिव्हर्सिटीने ‘ओरियन’ नावाने मिरवलेला रोबोटिक कुत्रा प्रत्यक्षात चीनच्या Unitree Go2 कंपनीचे तयार उत्पादन असल्याचे उघड झाले. समिटमध्ये विद्यापीठाच्या प्रतिनिधींनी हा रोबोडॉग स्वतःच्या सेंटर ऑफ एक्सलन्सने विकसित केल्याचा दावा करत प्रसिद्धी मिळवली; पण काही तासांतच सोशल मीडियावर तज्ज्ञांनी ही बनवेगिरी उघड करताच भारताची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नाचक्की झाली.

साधारण दोन-तीन लाख रुपयांना उपलब्ध असलेले imported तंत्रज्ञान स्वतःचे संशोधन म्हणून मिरवण्याचा हा प्रकार केवळ दिशाभूल नव्हे, तर भारतीय संशोधन संस्कृतीवरच काळा डाग आहे, अशी तीव्र प्रतिक्रिया उमटली. ‘परदेशी तंत्रज्ञानावर स्वतःचा शिक्का मारून इनोव्हेशनचा दावा करणे’ ही प्रवृत्ती आता अपवाद राहिली नसून भारतीय शिक्षण व्यवस्थेतील दिखाव्याच्या मानसिकतेचे उघड उदाहरण बनली आहे.

याच ठिकाणी भारतीय संशोधनाच्या ‘गलगोटीया मॉडेल’ची सुरुवात दिसून येते. ही घटना केवळ एका विद्यापीठाची चूक नाही; ती भारतीय संशोधन व्यवस्थेत खोलवर रुजलेल्या एका धोकादायक प्रवृत्तीचे प्रतीक आहे — दिखाव्याचे संशोधन, ज्याला आज अनेक जण प्रतीकात्मकपणे ‘गलगोटीया मॉडेल’ म्हणू लागले आहेत.

.................................................................................................................................................................

वाचकहो, गेल्या नऊ वर्षांपासून आम्ही अक्षरक्ष: पदरमोड करून ‘अक्षरनामा’ हे मराठी फीचर पोर्टल चालवत आहोत. काही मोजके हितचिंतक वर्गणीदार मदत करतात, पण ती फारच तुटपुंजी होते. कुठल्याही व्यावसायिक तडजोडी न करता आणि सत्ताशरण न होता, पत्रकारिता करणाऱ्यांसाठी सध्याचा काळ अजिबात चांगला नाही. तरीदेखील आम्ही निदान अजून तरी हार मानलेली नाही. आम्हाला तुमच्या आर्थिक पाठबळाची नितांत गरज आहे. ‘अक्षरनामा’ केवळ तुमच्या पाठबळावरच तग धरून राहू शकते. 

Pay Now

.................................................................................................................................................................

जागतिक स्तरावर विश्वासार्हतेला धक्का

संशोधनाच्या जगात विश्वासार्हता हीच खरी चलनसत्ता असते. अमेरिका, जर्मनी, जपान किंवा दक्षिण कोरियासारखे प्रगत देश एखादे तंत्रज्ञान सादर करण्यापूर्वी वर्षानुवर्षे प्रयोग, peer-review आणि कठोर वैज्ञानिक पडताळणी करतात. त्यामुळे त्यांच्या संस्थांनी केलेल्या दाव्यांवर जग डोळे झाकून विश्वास ठेवते. त्याच्या नेमक्या उलट चित्र भारतात दिसू लागले आहे — येथे काही संस्था रेडीमेड किंवा imported तंत्रज्ञानाला स्वतःचे संशोधन म्हणून मिरवतात आणि जेव्हा हे दावे आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर उघड होतात, तेव्हा केवळ त्या संस्थेचीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय शिक्षण व्यवस्थेची विश्वासार्हता हादरते.

आंतरराष्ट्रीय परिषदांचा उद्देश ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि सहकार्य वाढवणे हा असतो, पण खोटे दावे समोर आले की, भारतीय संस्थांकडे संशयाने पाहिले जाते आणि ‘मार्केटिंग जास्त, संशोधन कमी’ अशी प्रतिमा तयार होते. प्रगत देश जिथे विश्वासाच्या जोरावर अब्जावधींचे संशोधन करार आणि तांत्रिक भागीदारी मिळवतात, तिथे भारतातील अशा घटनांमुळे जागतिक संशोधन निधी, संयुक्त प्रकल्प आणि दीर्घकालीन तांत्रिक सहकार्यावर परिणाम होण्याचा गंभीर धोका निर्माण होत आहे.

परिषदेतला दिखावा आणि वास्तवातील विरोधाभास

दिल्लीतील एआय समिटने भारताच्या एआय क्षेत्रातील सर्वांत मोठा विरोधाभास उघड केला — मंचावर ‘Indian AI revolution’चे दावे आणि जमिनीवर परदेशी तंत्रज्ञानावर चालणारे डेमो. अनेक तथाकथित इनोव्हेशन प्रत्यक्षात foreign LLMs, imported GPU servers आणि API-based tools वर आधारित integration प्रकल्प होते, ज्यांना जागतिक दर्जाचे संशोधन म्हणून सादर करण्यात आले; पण वस्तुस्थिती अशी की, थोडेफार प्रोग्रामिंग ज्ञान असलेला विद्यार्थीही अशा प्रकारचे डेमो तयार करू शकतो. भारताकडे आजही स्वतःचे GPU manufacturing, semiconductor fabs, large-scale AI infrastructure किंवा foundational LLM नाहीत, तर अमेरिका, चीन, तैवान आणि कोरिया यांसारखे देश हार्डवेअरपासून मॉडेलपर्यंत संपूर्ण ecosystem उभारत आहेत.

अशा परिस्थितीत परदेशी तंत्रज्ञानावर चालणाऱ्या सादरीकरणांना ‘स्वदेशी क्रांती’ म्हणून मिरवणे ही केवळ विडंबना नाही, तर वास्तव झाकण्याचा प्रयत्न आहे. सॉफ्टवेअर टॅलेंट असूनही जर आपण integrationलाच innovation म्हणत राहिलो, तर तो विकास नसून दिखावा ठरेल — आणि हाच hype व realityमधला फरक आज भारताच्या एआय प्रवासातील सर्वांत मोठा संकटबिंदू बनला आहे.

संशोधन निधीत कंजूषी, पीआर मात्र अवास्तव

भारतात संशोधन आणि तंत्रज्ञानाच्या नावाने भव्य घोषणा, समिट्स आणि मोठमोठे दावे केले जातात; पण निधीच्या आकडेवारीकडे पाहिले की सरकारची खरी प्राधान्यक्रमांची पोलखोल होते. विकसित देश जीडीपीच्या २ ते ५ टक्क्यांहून अधिक रक्कम संशोधनासाठी खर्च करून सेमीकंडक्टर, एआय हार्डवेअर, रोबोटिक्स आणि मूलभूत विज्ञानात जागतिक नेतृत्व निर्माण करत आहेत, तर भारताचा संशोधन आणि विकासावरचा खर्च अजूनही फक्त ०.६–०.७7 टक्क्यांच्या आसपासच अडकलेला आहे.

म्हणजे मंचावर ‘एआय सुपरपॉवर’चे स्वप्न दाखवायचे, पण प्रयोगशाळा, हार्डवेअर इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि दीर्घकालीन संशोधनासाठी आवश्यक पैसा द्यायचा नाही — हीच आजची वस्तुस्थिती आहे. परिणामी प्रगत देश स्वतःचे चिप्स आणि एआय मॉडेल्स तयार करतात, तर भारत परदेशी तंत्रज्ञान आयात करून त्यावर चमकदार सादरीकरण करत स्वतःला innovator म्हणून मिरवतो. संशोधनात गुंतवणूक न करता फक्त पीआरवर भर देणारी ही धोरणे देशाला ज्ञान महासत्ता बनवणार नाहीत; उलट भारताला कायम तंत्रज्ञानाचा ग्राहक बनवून ठेवण्याचा धोका निर्माण करत आहेत.

.................................................................................................................................................................

​Facebookवर अपडेट्ससाठी पहा- https://www.facebook.com/aksharnama/

Twitterवर अपडेट्ससाठी पहा- https://twitter.com/aksharnama1

Telegramवर अपडेट्ससाठी पहा- https://t.me/aksharnama

Whatsappवर अपडेट्ससाठी पहा- https://shorturl.at/jlvP4

Kooappवर अपडेट्ससाठी पहा- https://shorturl.at/ftRY6

.................................................................................................................................................................

शिक्षण क्षेत्रात शिरलेले ‘गलगोटीया मॉडेल’

‘गलगोटीया मॉडेल’ हे केवळ एका घटनेचे नाव नाही; ते आज भारतीय शिक्षण आणि संशोधन व्यवस्थेत झपाट्याने पसरत चाललेल्या धोकादायक मानसिकतेचे प्रतीक बनले आहे. या मॉडेलमध्ये प्रत्यक्ष संशोधन करण्याऐवजी संशोधनाचा आभास निर्माण केला जातो — महागडी उपकरणे खरेदी करून त्यांना ‘इन-हाउस डेव्हलपमेंट’ म्हणणे, इंटरनेटवरील माहितीवर आधारित प्रकल्पांना “इनोव्हेशन”चा शिक्का मारणे, आणि आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये केवळ ब्रँडिंगसाठी सहभाग घेणे, ही त्याची उघडी लक्षणे आहेत. पण याहून गंभीर बाब म्हणजे संशोधन क्षेत्रात वाढत चाललेले गैरमार्ग — बनावट किंवा कमी दर्जाच्या जर्नलमध्ये पैसे देऊन संशोधन पत्रिका प्रसिद्ध करणे, संदिग्ध पद्धतीने पेटंट मिळवणे, कागदोपत्री प्रकल्प दाखवून अकादमिक गुणांकन वाढवणे आणि संशोधनाची गुणवत्ता न तपासता फक्त संख्या वाढवण्याची शर्यत.

संशोधनासाठी सातत्य, प्रामाणिकता, निधी आणि वर्षानुवर्षांची मेहनत लागते; मात्र अनेक संस्थांना जलद प्रसिद्धी, रँकिंग आणि विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी शॉर्टकट अधिक सोयीचा वाटू लागला आहे. परिणामी, खऱ्या संशोधनाचा कठीण मार्ग बाजूला पडत असून ‘दिसण्यासाठी संशोधन’ आणि गैरमार्गाने यश मिळवण्याची संस्कृती शिक्षण व्यवस्थेत खोलवर रुजत चालली आहे — आणि हाच आजच्या भारतीय संशोधनासमोरील सर्वांत मोठा धोका आहे.

खरे प्रश्न अजूनही अनुत्तरितच

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा राहतो — हा ‘एआय समिट’ खरोखर भारताच्या तांत्रिक प्रगतीसाठी होता की, तो केवळ राजकीय इमेज-मेकओव्हरचा भाग होता? जागतिक स्तरावर ‘इप्स्टीन फाईल’मधून सरकारची होत असलेली नाचक्की व विविध वाद, यूएस ट्रेड डीलमधील तणाव, आंतरराष्ट्रीय चर्चांमध्ये निर्माण झालेली प्रतिमा आणि त्यातून होत असलेल्या इमेज डॅमेजला कंट्रोल करण्यासाठी हा भव्य एआय इव्हेंट आयोजित केला गेला नव्हता ना, अशी शंका आता अनेकांच्या मनात निर्माण झाली आहे. कारण जर हा कार्यक्रम भारताच्या एआय सामर्थ्याचे प्रदर्शन होता, तर मग जगासमोर उघड झालेली बनवेगिरी, सोशल मीडियावर झालेली नाचक्की आणि संशोधनाच्या नावाखालील दिखावा — याची जबाबदारी नेमकी कोणाची? विद्यापीठांची, आयोजकांची, की अशा कार्यक्रमांना फक्त पीआर इव्हेंट बनवणाऱ्या सत्ताधाऱ्यांची?

आणि सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न — या संपूर्ण तमाशातून भारताने नेमके काय मिळवले? खरे संशोधन, नवे तंत्रज्ञान, आंतरराष्ट्रीय विश्वास की फक्त काही फोटो, भाषणे आणि व्हायरल क्लिप्स? जर उत्तर दुसरेच असेल, तर भारताने आता स्वतःलाच विचारण्याची वेळ आली आहे — आपण खरंच ‘एआय सुपरपॉवर’ बनण्याच्या मार्गावर आहोत की, फक्त जगासमोर त्याचा ‘दिखावा’ करण्याच्या?

.................................................................................................................................................................

लेखक डॉ. विवेक बी. कोरडे शिक्षणविषयक जाणकार आहेत

vivekkorde0605@gmail.com

.................................................................................................................................................................

‘अक्षरनामा’वर प्रकाशित होणाऱ्या लेखातील विचार, प्रतिपादन, भाष्य, टीका याच्याशी संपादक व प्रकाशक सहमत असतातच असे नाही. 

.................................................................................................................................................................

तुम्ही ‘अक्षरनामा’ची वर्गणी भरलीय का? नसेल तर आजच भरा. कर्कश, गोंगाटी आणि द्वेषपूर्ण पत्रकारितेबद्दल बोलायला हवंच, पण जी पत्रकारिता प्रामाणिकपणे आणि गांभीर्यानं केली जाते, तिच्या पाठीशीही उभं राहायला हवं. सजग वाचक म्हणून ती आपली जबाबदारी आहे.

Pay Now