‘डोकं शाबूत आहे’ : ही कादंबरी वाचून कदाचित आपल्यालाही स्वतःचा नव्यानं शोध घेता येईल

‘डोकं शाबूत आहे’ ही गीता जोशी यांची पहिलीच कादंबरी एकप्रकारे मानवी मनोव्यापाराचं जिगसॉ पझलच आहे. या कादंबरीतून मनू या मुलाचा बालवाडी ते बारावीपर्यंतचा शैक्षणिक आणि मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणून व्यावसायिक प्रवास फ्लॅशबॅक आणि फास्ट-फॉरवर्ड पद्धतीनं उलगडतो.

अर्थसंपन्न, ज्ञानसंपन्न आणि विचारसंपन्न कुटुंबात वाढणारा मनू, घरात तीन पिढ्यांच्या नातलगांचा वावर, आलवणात वावरणाऱ्यांपासून परदेशात शिकणाऱ्यांपर्यंत सगळ्यांचाच प्रभाव, या सगळ्यांचे आचारविचार, संस्कार असूनही मनूच्या बालमनाला रोज पडणारे असंख्य प्रश्न, त्यांची उत्तरं मिळवताना होणारी गोची आणि हुरहूर उलगडत जाते. कुतूहलानं विचारलेल्या साध्यासाध्या प्रश्नांना मिळणारी ‘गप्प बैस फार शहाणा आहेस’, ‘शास्त्र असतं ते’ किंवा ‘मोठा झाल्यावर कळेलच की’ अशी वळसा घालणारी तकलादू उत्तरे, त्यातून बालमनाला येणारी बेचैनी वाचकाला स्वानुभवाच्या आठवणींत गुरफटणारी आहे. काही प्रसंगांत तर प्रकाश नारायण संतांच्या लंपनचीच आठवण होते.

..................................................................................................................................................................

खोटी माहिती, अफवा, अफरातफर, गोंधळ-गडबड, हिंसाचार, द्वेष, बदनामी अशा काळात चांगल्या पत्रकारितेला बळ देण्याचं आणि तिच्यामागे पाठबळ उभं करण्याचं काम आपलं आहे. ‘अक्षरनामा’ला आर्थिक मदत करण्यासाठी क्लिक करा -

.................................................................................................................................................................

मनू व त्याची कधी वरचढ ठरू पाहणारी धाकटी बहीण सई यांच्यातली स्पर्धा किंवा मनू आणि त्याच्या मित्रांची गॅंग, परस्परांतील दोस्ती-दुश्मनीचे, फायटिंग व शायनिंगचे किस्से त्यांची पौगंडावस्थेतील मन:स्थिती, मनूसाठी आई म्हणजे तर ‘लव्ह-हेट रिलेशनशिप’चे शेवटचे स्टेशनच. रुसवे-फुगवे, चिडणे-कुढणे सगळे आईभोवतीच, तिच्याबरोबरच्या नात्याच्या वर्तुळाची त्रिज्या नेहमी मोठी आणि सर्वांत जास्त प्रभावही तिचाच. बाबा, आजी-आजोबा, बाकी सगळे जरा त्याला त्याच्या गटातले, सांभाळून घेणारे वाटतात, पण तेही एका मर्यादेपर्यंतच.

मनूच्या शैक्षणिक प्रवासातील अडथळ्यांच्या कच्च्या-पक्क्या रस्त्यांची, वळणांची, गतिरोधकाची, गर्दीची, बंद सिग्नल्सची, खोट्या नियमांची, मोठ्या शिक्षांची, चकवण्याची आणि थकवण्याची ही कहाणी त्याच्या नजरेतून पुढे येते, तेव्हा त्यांची दाहकता अंगावर येते.

एका विद्यार्थ्याच्या नजरेतून आपल्या प्रचलित शिक्षणव्यवस्थेचे पोस्टमार्टेम बघताना चक्रावायला होते. यापूर्वी शिक्षणव्यवस्थेतल्या प्रश्नांसंबंधीच्या ‘कोसला’ (डॉ.भालचंद्र नेमाडे) ‘निशाणी डावा अंगठा’ (रमेश इंगळे उत्रादकर) या कादंबऱ्यांनीही असेच वाचकांना अस्वस्थ केले होते. मनू या शिक्षणव्यवस्थेचा पाया कसा कमकुवत झाला आहे ते दाखवतो. ‘Only thing that interferes with my learning is my education’ हे अल्बर्ट आईन्स्टाऊन यांचं कादंबरीत शेवटी दिलेलं अवतरण खरं वाटू लागतं.

मनू मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ.मानव राजहंस होतो, तोच मुळी ‘डोके शाबूत आहे, ठेवणारच आहे’ या जिद्दीचं दर्शन घडवणारा म्हणून. फास्ट-फॉरवर्डमध्ये त्याचे काही पेशंट आणि त्यांचे कुटुंबीय यांच्याशी होणाऱ्या संवादातून आपल्याला जगण्याचा अविभाज्य भाग बनलेल्या प्रश्नांचं वादळ घोंगावताना दिसतं. डिप्रेशन, सिझोफ्रेनिया, पॅनिक डिसोर्डर फोबिया, ओसीडी, हिस्टेरिया डॉ.मानवकडे येणाऱ्या रोजच्या पेशंट्सच्या रोगनिदानांची ही शास्त्रीय नावं.

एका सेशनमध्ये फक्त पाचच पेशंट, नंतर पंधरा मिनिटांचा विराम, ही मानवची कामाची पद्धत... जणू त्यांच्या साऱ्या समस्यांचा निचरा करून मगच नव्या समस्यांना सामोरं जायला मेंदू तयार करायचा...

आपला आवडता औषधशास्त्राचा सोडून मानसोपचारासारख्या आव्हानात्मक क्षेत्रात मानव जातो, डॉक्टर अल्बर्ट एलिस यांच्या ‘रॅशनल इमोटिव्ह बिहेवियरल थेरपी’च्या या उपचार पद्धतीशी त्याची मैत्री होती. विवेकनिष्ठ विचारातून वर्तन-परिवर्तन यापेक्षा डोकं शाबूत आहे, हे समजवणारं दुसरं काय असणार!

..................................................................................................................................................................

'अक्षरनामा' आता 'टेलिग्राम'वर. लेखांच्या अपडेटससाठी चॅनेल सबस्क्राईब करा...

..................................................................................................................................................................

आत्महत्येचा प्रयत्न करणारा अमोल मेरिट आणि कौतुक यांची सवय असलेला संशोधक, पण स्वतंत्र निर्णयक्षमता नाही, आई-वडिलांचे लाड यातच गुरफटलेला. स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असलेली स्मिता त्याच्याशी प्रेमविवाह केलेला असतानाही जुळवून घेऊ शकत नाही. अशीच कहाणी, पराग आणि अमृताची. दोघेही सॉफ्टवेअर इंजिनियर. आपल्याच कामात बुडालेले, पण एकमेकांना पुरेसा वेळच न देणारे. स्पर्म टेस्टवरून त्यांचं बिनसतं. ते मानवकडे येतात. अशा अनेक रुग्णांशी व कुटुंबियांशी संवाद करताना मानवला समजते- मोडकळीस आलेला जिव्हाळा, दुरावलेले कौटुंबिक नातेसंबंध, पराकोटीची अंधश्रद्धा, भौतिक सुखाच्या मोजपट्टी वरची न सुटणारी नजर, वास्तवापेक्षा डिजिटल आभासी जगातच राहण्याची प्रवृत्ती. या साऱ्यांचा मूळ कशात आहे, तर, विवेकी विचारशक्तीचा अभाव, दिखाऊ भौतिक समृद्धीचा प्रभाव, नकार पचवण्याची हरवलेली ताकद, आत्ममग्नता... ही यादी मारुतीच्या शेपटासारखी वाढतच जाणारी...

स्वतःच्या शिक्षण प्रवासात, डोकं शाबूत ठेवण्याचा धडा पक्का केलेला मानव म्हणूनच आपल्या भोवतीच्या समस्यांना डोकं शाबूत ठेवून सामोरं जातो, इतकंच नव्हे तर आपल्याकडे येणारे रुग्ण व त्यांचे नातेवाईक यांनाही चिकाटीनं ही ‘जगण्याची कला’ शिकवण्याचा प्रयत्न करतो. आपल्या सभोवतालच्या दैनंदिन जगण्यात या प्रश्नांची सोडवणूक कशी होणार, हा विचार आपल्या प्रत्येकाच्याच मनात येतो.

ही कादंबरी वाचून कदाचित आपल्यालाही स्वतःचा नव्यानं शोध घेता येईल.

‘डोकं शाबूत आहे’ - गीता जोशी

सृजन गंध प्रकाशन, सोलापूर

मुखपृष्ठ - रविमुकुल

पाने - ४१६

मूल्य - ४१० रुपये.

.................................................................................................................................................................

डॉ.श्रीकांत कामतकर

drkamatkar@gmail.com

.................................................................................................................................................................

‘अक्षरनामा’वर प्रकाशित होणाऱ्या लेखातील विचार, प्रतिपादन, भाष्य, टीका याच्याशी संपादक व प्रकाशक सहमत असतातच असे नाही. पण आम्ही राज्यघटनेने दिलेले अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य मानतो. त्यामुळे वेगवेगळ्या विचारांना ‘अक्षरनामा’वर स्थान दिले जाते. फक्त त्यात द्वेष, बदनामी, सत्याशी अपलाप आणि हिंसाचाराला उत्तेजन नाही ना, हे पाहिले जाते. भारतीय राज्यघटनेशी आमची बांधीलकी आहे. 

..................................................................................................................................................................

वाचकहो नमस्कार, आम्हाला तुमची मदत हवी आहे. तुम्हाला ‘अक्षरनामा’ची पत्रकारिता आवडत असेल तर तुम्ही आम्हाला बळ देऊ शकता, आमचे हात बळकट करू शकता. खोटी माहिती, अफवा, अफरातफर, गोंधळ-गडबड, हिंसाचार, द्वेष, बदनामी अशा काळात आम्ही गांभीर्यानं, जबाबदारीनं आणि प्रामाणिकपणे पत्रकारिता करण्याचा प्रयत्न करत आहोत. अशा पत्रकारितेला बळ देण्याचं आणि तिच्यामागे पाठबळ उभं करण्याचं काम आपलं आहे.

‘अक्षरनामा’ला आर्थिक मदत करण्यासाठी क्लिक करा -