येणाऱ्या काळात जर धर्मांना कालसुसंगत ठरवायचे असेल तर धर्मगुरूंना विज्ञानवादी दृष्टीकोन अवलंबण्याचा व धर्माची चिकित्सा करण्याचा विवेक दाखवावाच लागेल!

वैदिक साहित्यात धर्माच्या दोन व्याख्या पाहायला मिळतात. त्यातील एक व्याख्या आहे, ‘धारणात धर्म इत्याहू, धर्म धारयते प्रजा’. जो लोकांना एकमेकांसोबत जोडून ठेवतो, तो धर्म. जी गोष्ट प्रजेची धारणा उभी करते, ती म्हणजे धर्म होय. दुसरी व्याख्या, ‘यतो अभ्युदय नि:श्रेयस सिद्धी सह धर्म’.  इहलोक आणि परलोक त्या दोघांमध्ये समन्वय घडवतो तो धर्म. मानवाला जोडणाऱ्या ज्या मूलभूत प्रेरणा आहेत, त्यात धर्माचा नंबर सर्वांत वरचा आहे.

पण याच धर्माचा उपयोग जर मानवाला तोडण्यासाठी, द्वेष उत्पन्न करण्यासाठी किंवा शोषण करण्यासाठी होत असेल तर? तर धर्माच्या मूळ शिकवणीलाच सोडचिठ्ठी दिल्यासारखं होईल. धर्माचे सो कॉल्ड ठेकेदार - मग ते पाद्री असोत, भगवी वस्त्र धारण केलेला बाबा-बुवा असोत की, मौलवी - धर्माचा मूळ अर्थ सांगण्यास असमर्थ असतील तर? अशा वेळी योग्य मार्गदर्शन न केल्यास धर्माच्या तत्त्वज्ञानाला एक साचलेपणा येतो. धर्म हा सतत प्रवाही असायला हवा.

असाच ख्रिस्ती धर्माचा आणि बायबलच्या मूळ शिकवणीचा ऊहापोह वसईतील एका तरुणाने आपल्या परीने करण्याचा प्रयत्न केला आहे. माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या या तरुणाचे नाव आहे- डॅनिअल मस्करणीस आणि त्याच्या पुस्तकाचे नाव आहे – ‘मंच’.

या पुस्तकात एकूण बावीस लेख आहेत. या लेखांचे आधी पुस्तक करावे असे डॅनिअलच्या मनात होते, परंतु ‘साप्ताहिक साधना’चे संपादक विनोद शिरसाठ यांनी हे लेख आधी ‘साधना’त छापले आणि मग ते पुस्तकरूपाने प्रकाशित केले.

या पुस्तकात डॅनिअलची ‘विवेक मंचा’सोबत ओळख कशी झाली? डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या विचारांशी त्याचा कसा संबंध आला? डॅनिअलची मंचातल्या विविध व्यक्तींसोबत ओळख झाल्यावर त्यांच्यासोबत विविध विषयांवर झालेल्या चर्चा या पुस्तकात वाचायला मिळतात. डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांच्या विचारांनी डॅनिअलला विवेकवादी विचारांची कास धरायला लावली.

कर्मकांड कमी-अधिक प्रमाणात प्रत्येक धर्मात आहेत. कर्मकांडामागचा अर्थ समजून-उमजून करत असाल तर कुणाची काही हरकत नसावी, पण त्याचं स्तोम माजवलं जात असेल तर? कर्मकांडामुळे जर आर्थिक, मानसिक शोषण होत असेल, तर मग मात्र मोठी समस्या निर्माण होते. डॅनियलच्या या पुस्तकात जरी ख्रिस्ती धर्माची (वसईपुरती) चिकित्सा करण्याचा प्रयत्न असला तरी, तो जो चिकित्सेचा मार्ग सुचवू इच्छितो आहे, तो प्रत्येक धर्माला - मग तो हिंदू, मुस्लीम, बौद्ध, शीख सर्वांनाच - लागू होतो.

विवेकवादी चिकित्सा धर्माला पुढे घेऊन जाणारी ठरते. इतिहासात डोकावल्यावर आपल्याला हे वेळोवेळी निदर्शनास येईल. धार्मिक गोष्टींच्या नावाखाली घुसलेला कचरा, रूढी-परंपरा या अनावश्यक असतील तर त्या त्यागण्यास मदत होते किंवा किमान त्याविषयीच्या चर्चेची द्वारे खुले होतात. ‘विज्ञान आणि धर्म’ हे एकमेकांस पूरक असू शकतात. परंतु त्यासाठी धर्माचे आचरण विवेकानेच करायला हवे.

डॉ. नरेंद्र दाभोलकर अंधश्रद्धेची व्याख्या करताना म्हणतात की, ‘जी श्रद्धा माणसाचे शारीरिक, आर्थिक, भावनिक असे कोणत्याही प्रकारचे शोषण करत असेल तर ती अंधश्रद्धाच आहे.’ ‘धर्म नकोच’ असे म्हणणारे लोक धर्माला काउंटर करताना म्हणतात की, विज्ञान धर्माला पर्याय होऊ शकतं. पण धर्माला सोडून आपण वैज्ञानिक दृष्टीकोन स्वीकारला तर काय होईल? अधार्मिकता हा काही उपाय होऊ शकत नाही! मग सुवर्णमध्य तो कोणता? तर उच्च धर्म स्वीकारण्याबरोबर वैज्ञानिक दृष्टिकोनही स्वीकारणे, असं डॉ. राधाकृष्णन म्हणतात.

डॅनियल अशी विवेकवादी मांडणी पुस्तकात जागोजागी करतो. तो आणि वसईतले इतर लोक (तरुणांपासून ते ज्येष्ठांपर्यंत, महिला असे विविध क्षेत्रांतील) एक पण करतात, ‘विवेक मंच!’ स्थापन करतात.  या मंचात करायचं काय? तर धर्म, राजकारण, अर्थकारण, अशा विविध विषयांवर चर्चा करायची आणि नि:शंक होण्याचा प्रयत्न करायचा. वसईत या ‘विवेक मंचा’ने काही कार्यक्रमही केले. विवेकवादाच्या कसोटीवर, विज्ञानाच्या कसोटीवर खऱ्या न उतरणाऱ्या गोष्टी मानायच्या नाहीत, असे या मंचातील १५-२० लोकांनी ठरवले.

एकदा वसईतील एका चर्चने एका महिलेने अपंगांसाठी स्थापन केलेल्या संस्थेला चक्क आपली संस्था म्हणून घोषित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या महिलेला आपल्या बाजूने वळवून त्याचे श्रेय लाटण्याचा प्रयत्न केला. ती महिला मात्र यासाठी तयार नव्हती. तिला अपंगांसाठी सुरू केलेल्या या संस्थेचा संबंध धर्माशी जोडायचा नव्हता. म्हणून मग तिची संस्था बंद पडावी म्हणून चर्चने केलेले कपट, स्त्रियांना दिली जाणारी दुय्यम वागणूक, चर्चचा ढोंगीपणा, चर्चचे आर्थिक घोटाळे, हे अगदी आपल्या विवेकाला साद घालत डॅनियल आपल्यासमोर प्रस्तुत करतो.

‘गुप्तदान’ या गोष्टीबद्दल बोलताना डॅनिअल म्हणतो की, प्रत्येक धर्माच्या मूळ शिकवणुकीला आपण कसे पायदळी तुडवत असतो, त्याचा विचारही आपण करत नाही. प्रत्येक धर्मात धार्मिक स्थळी गुप्तदान करण्याची पद्धत आहे. असं का? तर मोठा दानधर्म करणे ही माझ्या आवाक्याबाहेरची असेल तर माझ्यात न्यूनगंड वाढू शकतो आणि ज्याच्या जवळ जास्त आहे त्याचा अहंगंड पोसला जाण्याची शक्यता असते. हे दोन्ही गंड निर्माण होऊ नयेत म्हणून गुप्तदान पद्धत आहे. मूळ विचाराला प्रत्येक धर्मात तिलांजली देण्यात येते. त्याउलट मंदिरात, चर्चमध्ये पाट्या लावल्या जातात की, कोणी किती पैसे दिले!

या पुस्तकात केवळ ख्रिस्ती धर्माची नकारात्मक बाजू दाखवलेली नाही, तर काही चांगल्या बाजूही दाखवल्या आहेत. काही पुरोगामी विचारांच्या फादरच्या कार्याची दखलही डॅनिअल आपल्या पुस्तकात घेतो. त्यात प्रामुख्याने येतात ते फादर रेमंड. कुटुंब नियोजन, गर्भपात या विषयावर जिथे चर्च एक चकार शब्द काढायला तयार नसते, तिथे फादर रेमंड आधुनिक व कालसुसंगत विचार मांडत असत. मग अशा मंचाला व फादर रेमंड यांना विरोध झाला नाही तरच नवल! लोकांनी विवेक मंचच्या सभेत धुडगूस घातला. ‘मंच’वाले धर्माविरुद्ध काम करतात म्हणून तो बंद पाडण्याचा प्रयत्नही केला.

धर्म, अर्थ, श्रद्धा, अंधश्रद्धा या विविध विषयांकडे आपण कसे पाहावे यावर डॅनिअलने आपले मत या पुस्तकात मांडले आहे. हे विषय आपल्या जीवनावर फार परिणाम करणारे असतात. म्हणूनच आपणही आपल्या परीने या विषयांची चिकित्सा करायला हवी असे त्याला वाटले. कारण धर्म ही माणसाच्या जीवनावर दूरगामी परिणाम परिणाम घडून आणणारी एक वस्तुस्थिती आहे. धर्माचं अस्तित्व आणि त्याचा प्रभाव नाकारता येत नाही. आजच्या विज्ञान युगात वावरणाऱ्या माणसाला समजेल अशा भाषेत धर्माची ओळख करून देणं निकडीचं आहे. येणाऱ्या काळात जर धर्मांना कालसुसंगत ठरवायचे असेल तर धर्मगुरूंना विज्ञानवादी दृष्टीकोन अवलंबण्याचा व धर्माची चिकित्सा करण्याचा विवेक दाखवावाच लागेल. नाहीतर धर्माचाच नाश होईल आणि त्यात असलेल्या सर्वांगसुंदर मूल्यांचाही.

.............................................................................................................................................

‘मंच’ या पुस्तकाच्या ऑनलाईन खरेदीसाठी क्लिक करा -

https://www.booksnama.com/book/5198/Manch

.............................................................................................................................................

अजिंक्य कुलकर्णी

ajjukul007@gmail.com

.............................................................................................................................................

Copyright www.aksharnama.com 2017. सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.

.............................................................................................................................................

‘अक्षरनामा’ला आर्थिक मदत करण्यासाठी क्लिक करा -