ट्रश्की भारतीय संस्कृतीच्या दीर्घकालीन प्रवासाचा आलेख मांडतात, तर डॅलरिम्पल विसाव्या शतकातील भू-राजकीय विघटनाचा. दोघेही दुर्लक्षित सत्यांवर प्रकाश टाकतात आणि सोयीस्कर कथनांना आव्हान देतात

सध्या भारतातील राजकीय सत्ताधारी ‘इतिहासाची पाठ्यपुस्तके’ पुन्हा लिहिण्यावर जोर भर, जोर देत आहेत. नेमक्या याच वेळी म्हणजे जून महिन्यात दोन महत्त्वाची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यातील पहिले आहे, ऑड्रे ट्रश्की यांचे ‘इंडिया : 5,000 इअर्स ऑफ हिस्ट्री ऑन द सबकाँटिनेंट’ आणि दुसरे आहे, सॅम डॅलरिम्पल यांचे ‘शॅटर्ड लँड्स : फाईव्ह पार्टिशन्स अँड द मेकिंग ऑफ मॉडर्न एशिया’. या दोन्ही पुस्तकांचे विषय परस्परांहून भिन्न असले, तरी ती भारताच्या भूतकाळाला आणि वर्तमानाला आकार देणारी विविधता, गुंतागुंत आणि संघर्ष यांची आठवण करून देतात.

इतिहासलेखन काळाची गरज

सध्याच्या काळात भारतीय इतिहासावरील पुस्तके अनेक कारणांमुळे महत्त्वाची ठरत आहेत. नवनवीन शोध आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे आजवर अज्ञात राहिलेली माहिती समोर येत आहे. त्यामुळे आपल्या आकलनात भर पडते आणि नवीन दृष्टीकोन मिळतो. परिणामी इतिहासकार आणि लेखक प्रस्थापित मतांना आव्हान देऊ शकतात किंवा त्यात सुधारणा करू शकतात. त्यातून ऐतिहासिक चर्चा विकसित होत राहते. याशिवाय बदलती सामाजिक मूल्ये आणि समकालीन समस्यांमुळे इतिहासाचे नवीन पिढ्यांसाठी पुनर्विश्लेषण करणे आवश्यक ठरते. इतिहास नेहमीच भूतकाळातील घटनांना वर्तमानाशी जोडणारा एक जिवंत विषय असतो आणि त्यातून आपल्याला आपल्या सांस्कृतिक, राजकीय व सामाजिक गतिशीलतेची सखोल समज मिळत राहते.

या पार्श्वभूमीवर ट्रश्की आणि डॅलरिम्पल यांची पुस्तके समजून घेतली पाहिजेत. ट्रश्की भारतीय संस्कृतीच्या दीर्घकालीन प्रवासाचा आलेख मांडतात, तर डॅलरिम्पल विसाव्या शतकातील भू-राजकीय विघटनाचा. तथापि, दोघेही दुर्लक्षित सत्यांवर प्रकाश टाकतात आणि सोप्या-सरळ कथनांना आव्हान देतात.

.................................................................................................................................................................

तुम्ही ‘अक्षरनामा’ची वर्गणी भरलीय का? नसेल तर आजच भरा. कर्कश, गोंगाटी आणि द्वेषपूर्ण पत्रकारितेबद्दल बोलायला हवंच, पण जी पत्रकारिता प्रामाणिकपणे आणि गांभीर्यानं केली जाते, तिच्या पाठीशीही उभं राहायला हवं. सजग वाचक म्हणून ती आपली जबाबदारी आहे.

Pay Now

.................................................................................................................................................................

ऑड्रे ट्रश्की : अभ्यास आणि वाद

ऑड्रे ट्रश्की हे नाव तसे निदान इतिहासाच्या अभ्यासकांना, वाचकांना परिचित असलेले आहे. त्यांनी ‘औरंगजेब : द मॅन अँड द मिथ’ या पुस्तकातून मुघल सम्राट औरंगजेबाचे अधिक सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीचे चित्र सादर केलेले आहे. औरंगजेबाला केवळ हिंदूंवर अत्याचार करणारा धार्मिक कट्टरतावादी म्हणून चित्रित करणाऱ्या प्रस्थापित कथनाला त्यांनी आव्हान दिले. ट्रश्की यांच्या मते, मंदिरांचा विध्वंस आणि जिझिया कर लावणे, यांसारख्या त्याच्या कृतींकडे केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून न पाहता, त्या काळातील राजकीय आणि आर्थिक संदर्भात पाहिले पाहिजे. या पुनर्विश्लेषणामुळे त्यांच्यावर औरंगजेबाच्या अत्याचारांवर पांघरूण घालत असल्याचा आरोप करत जोरदार टीकाही झाली होती.

ट्रश्की हिंदुत्वाच्या आणि भारतीय इतिहासाच्या पुनर्लेखनाच्या प्रखर टीकाकार आहेत. हिंदुत्ववादी गटांकडून ऐतिहासिक तथ्यांची मोडतोड कशी केली जाते आणि भारताच्या भूतकाळाबाबत एक संकुचित दृष्टिकोन कसा मांडला जातो, यावर त्या प्रकाश टाकतात. या भूमिकेमुळे त्यांना ऑनलाइन छळ, द्वेषपूर्ण पत्रे आणि हिंदू धर्माबद्दल पूर्वग्रहदूषित असल्याच्या आरोपांना सामोरे जावे लागले आहे. अनेक विद्वानांनी ट्रश्की यांच्या संशोधनाचे आणि अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याचे समर्थन केले असले तरी, काहींनी त्यांच्या कामातील संभाव्य चुकीचे विश्लेषण आणि ध्रुवीकरण करणारी भाषा याबाबत चिंताही व्यक्त केली आहे.

ट्रश्कींचे नवे पुस्तक : एक व्यापक पट

आपल्या ‘इंडिया : 5000 इअर्स ऑफ हिस्ट्री ऑन द सबकाँटिनेंट’ या नवीन पुस्तकात ट्रश्की यांनी कमी विवादास्पद दृष्टिकोन स्वीकारला असून, भारताच्या विशाल ऐतिहासिक पटलाचा व्यापक शोध घेतला आहे. हे पुस्तक सिंधू संस्कृतीच्या सुरुवातीच्या काळापासून एकविसाव्या शतकातील गुंतागुंतीच्या प्रश्नांपर्यंतचा पाच हजार वर्षांचा कालखंड कवेत घेते. या काळातल्या प्रमुख राजकीय, सामाजिक, धार्मिक, बौद्धिक आणि सांस्कृतिक घटनांचा एक आकर्षक आणि तपशीलवार वृत्तांत त्यांनी या पुस्तकात सादर केला आहे. यात हिंदू, बौद्ध, जैन, इस्लाम आणि शीख यांसारख्या धर्मांचा उगम आणि विकास यांचा समावेश आहे. त्याचबरोबर वेद आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांची, रेशीम मार्गाच्या व्यापारी जाळ्यांची, अशोक आणि मौर्य साम्राज्याच्या कालखंडाची, आणि चौळांच्या कामगिरीचीही चर्चा आहे.

या प्रवासात पुढे इंडो-पर्शियन युग, मुघल साम्राज्याचे वैभव, युरोपीय वसाहतवाद आणि भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळींचा उत्साह यांवरही प्रकाश टाकला आहे. इतकेच नव्हे, तर हे पुस्तक हिंदू राष्ट्रवादाचा उदय आणि हवामान बदलाचा धोका यांसारख्या समकालीन आव्हानांवरही भाष्य करते. या पुस्तकात ट्रश्की यांनी महिला, धार्मिक अल्पसंख्याक, निम्न जाती आणि इतर उपेक्षित गटांच्या कथांवर प्रकाश टाकून उपखंडातील मानवी अनुभवांची विविधता समोर आणली आहे. धार्मिक बहुलता, राजकीय नावीन्य आणि गुंतागुंतीच्या सामाजिक उतरंडींनी भारताला सातत्याने कसे घडवले आहे, हे त्यांनी ठळकपणे अधोरेखित केले आहे.

सॅम डॅलरिम्पल आणि फाळणीच्या विस्मृतीत गेलेल्या कथा

सॅम डॅलरिम्पल हे दिल्लीत वाढलेले स्कॉटिश इतिहासकार, चित्रपट निर्माते, मल्टिमीडिया प्रोड्यूसर आणि प्रसिद्ध इतिहासकार विल्यम डॅलरिम्पल यांचे पुत्र आहेत. ‘शॅटर्ड लँड्स : फाईव्ह पार्टिशन्स अँड द मेकिंग ऑफ मॉडर्न एशिया’ या त्यांच्या पहिल्याच पुस्तकात भारतीय इतिहासाकडे एक नवा आणि अपारंपरिक दृष्टिकोन आहे. त्यांचे हे पुस्तक धाडसी, सखोल आणि भावनिकदृष्ट्या प्रभावी लेखन आहे. त्यांचे वडील विल्यम यांनी भारतातील विविध साम्राज्यांचे वैभव आणि चुकांवर लिहिले आहे, तर सॅम यांनी त्याच्या परिणामांचे आणि धक्क्यांचे उत्खनन केले आहे.

डॅलरिम्पल यांनी केवळ १९४७च्या फाळणीवर लक्ष केंद्रित न करता, आपला दृष्टिकोन विस्तारून पाच मोठ्या फाळण्यांचा अभ्यास केला आहे. १) १९३७मधील ब्रह्मदेशाचे (म्यानमार) विभाजन, २) त्याच वर्षीचे एडनचे विभाजन, ३) १९४७मध्ये आखाती प्रदेशांचे वेगळे होणे, ४) संस्थानांचे भारत आणि पाकिस्तानात विलीनीकरण आणि ५) १९७१मध्ये पूर्व पाकिस्तानची (बांगलादेश) निर्मिती. या प्रत्येक घटनेला ते ‘भू-राजकीय अंगच्छेदन’ (geopolitical amputation) म्हणतात. त्यांच्या मते या प्रत्येक फाळणीच्या जखमा आजही या प्रदेशावर कायम आहेत.

डॅलरिम्पल ‘अरेबियन राज’ या विस्मृतीत गेलेल्या जगाला पुन्हा जिवंत करतात. तुम्हाला माहीत आहे का, की दोहा आणि दुबई एकेकाळी कायदेशीररित्या ब्रिटिश भारताचा भाग होते? १८८९च्या ‘इंटरप्रिटेशन ऍक्ट’नुसार मस्कत, दोहा आणि दुबई ही भारतीय भूभाग मानली जात होती. १९४०पर्यंत भारताचे व्हॉइसरॉय अरबी द्वीपकल्पाच्या मोठ्या भागावर राज्य करत होते. ही ठिकाणे आर्थिक, प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक संबंधांनी भारताशी कशी जोडलेली होती, हे ते उघड करतात. भारतीय संस्थानांच्या यादीची सुरुवात एके काळी अबू धाबीने होत असे, हेही ते दाखवून देतात.

.................................................................................................................................................................

​Facebookवर अपडेट्ससाठी पहा- https://www.facebook.com/aksharnama/

Twitterवर अपडेट्ससाठी पहा- https://twitter.com/aksharnama1

Telegramवर अपडेट्ससाठी पहा- https://t.me/aksharnama

Whatsappवर अपडेट्ससाठी पहा- https://shorturl.at/jlvP4

Kooappवर अपडेट्ससाठी पहा- https://shorturl.at/ftRY6

.................................................................................................................................................................

डॅलरिम्पल यांची लेखणी ओघवती, चित्रदर्शी आणि काव्यात्मक आहे. ते केवळ इतिहास सांगत नाहीत, तर तो अनुभवतात. त्यांचे लिखाण साम्राज्याच्या वैभवावर नाही, तर विघटनाच्या अवशेषांवर लक्ष केंद्रित करते. ते कडक होणाऱ्या सीमा, राष्ट्रवादी विचारधारेमुळे लोकांना वगळणे आणि त्यानंतर आलेली सांस्कृतिक विस्मृती यांसारख्या परिणामांवर भर देतात.

त्यांच्या मते, वसाहतवादी व्यवस्थेत क्रूरता होती, पण त्याचबरोबर एक प्रकारची अव्यवस्थित विश्वबंधुत्वाची भावनाही (messy cosmopolitanism) होती. याउलट वसाहतोत्तर काळात आलेला राष्ट्रवाद अधिक कठोर आणि हिंसक ठरला. याचे उदाहरण म्हणजे आखाती देशांमध्ये नागरिकत्वाची व्याख्या बदलल्याने अनेक पिढ्यांचे दक्षिण आशियाई लोक अधिकारहीन झाले आणि एकेकाळी भारतीय समाजात भरभराट झालेली अरब ओळख हळूहळू पुसली गेली.

निष्कर्ष : प्रतिकाराचे साधन म्हणून इतिहास

ही दोन्ही पुस्तके एकाच महिन्यात प्रकाशित झाली आहेत. दोन्ही लेखकांची पार्श्वभूमी आणि शैली भिन्न असली तरी, अज्ञात इतिहासाला उजेडात आणण्याचा आणि सोप्या-सरळ कथनांना विरोध करण्याचा त्यांचा उद्देश मात्र एकसारखाच आहे. सध्याच्या काळात इतिहासाचा वापर वैचारिक लढाईसाठी केला जाताना आपण पाहतो आहोत. नेमक्या अशाच वेळी ट्रश्की आणि डॅलरिम्पल यांची पुस्तके केवळ विद्वत्तेपेक्षा अधिक काहीतरी देतात, ती सोयीस्कर कथनांना पुराव्यानिशी खोडून काढतात, आणि आपल्याला आठवण करून देतात की, भारताच्या भूतकाळाला एकाच कथेत बंदिस्त करता येत नाही. विवादास्पद आणि गैरसोयीचा वाटणारा इतिहास एका चैतन्यमय लोकशाहीसाठी आवश्यक असतो. फक्त त्याच्याकडे निर्मळ आणि उदार मनाने पाहता आले पाहिजे.

.................................................................................................................................................................

लेखक डेन्मार्कस्थित राहूल जोशी असून ते वित्त, तंत्रज्ञान, इतिहास, प्राचीन संस्कृती, आधुनिक भू-राजकारण यांचे अभ्यासक आहेत.

rahoolj@gmail.com

.................................................................................................................................................................

‘अक्षरनामा’वर प्रकाशित होणाऱ्या लेखातील विचार, प्रतिपादन, भाष्य, टीका याच्याशी संपादक व प्रकाशक सहमत असतातच असे नाही. 

.................................................................................................................................................................

तुम्ही ‘अक्षरनामा’ची वर्गणी भरलीय का? नसेल तर आजच भरा. कर्कश, गोंगाटी आणि द्वेषपूर्ण पत्रकारितेबद्दल बोलायला हवंच, पण जी पत्रकारिता प्रामाणिकपणे आणि गांभीर्यानं केली जाते, तिच्या पाठीशीही उभं राहायला हवं. सजग वाचक म्हणून ती आपली जबाबदारी आहे.

Pay Now