नोटरंग : दोन कविता
पडघम - साहित्यिक
मुग्धा कर्णिक
  • दोन हजार रुपयांची नवी नोट.
  • Sat , 12 November 2016
  • नोटरंग मुग्धा कर्णिक Mugdha Karnik Note

१.

एक नोट डिझाइन करावी म्हणते...

कुणाची स्टाईल कॉपी करू?

साल्वादोर दालीची बरी राहील?

ओघळलेल्या घड्याळांप्रमाणे वितळून ओघळलेला गांधी नोटेवर पसरेल

की गांधीऐवजी टाकून द्यावा दालीच्या मनातला

युद्धाचा चेहरा?

आणि व्हॅन गॉगच्या गव्हाच्या शेतीतली काही कणसे फराट्यांसारखी मधेमधे

किंवा बटाटे खाणारे काळेपांढरे हात!

की पिकासोच्या आसवं ढाळणाऱ्या स्त्रीप्रमाणे रंगीबेरंगी चिमटलेला

दुभंग गांधी असू दे मध्यभागी?

आणि ग्युएर्निकाचे भस्मरंगी नाझीयुद्धदृश्य पार्श्वभूमीवर?

गाय नि गाढवंही असतील त्यात...

की उण्यापुऱ्या शतकापूर्वी काझिमिर मालेविचने काढलेल्या

काळ्या चौरसासारखी असू दे नोट...

शतवाटांनी तडकलेला

शून्यातून शून्याकडचा प्रवास...

मग एक की दोन अंकावर असू देत कितीही शून्ये

कदाचित् सोपी जाईल छपाईला...

दालीचं ओघळणारं घड्याळ, व्हॅन गॉगचे बटाटे खाणारे काळे पाढंरे हात आणि पिकासोची आसवं ढाळणारी स्त्री

२.

रियाझ म्हणाला

तुमची नोटेवरची कविता वाचून

मला गांधी एडवर्ड मंचच्या ‘स्क्रीम’मधल्या रंगरेषेसारखे किंचाळताना दिसले.

बरोबर आहे.

व्याकूळ वेदना उमटू शकते कुठल्याही मनातून

 

पण कदाचित् नाही किंचाळणार कुणीही...

गांधीसुद्धा...

आताशा किंचाळणारे रंग आणि गोडगुलाबी रंग

सरमिसळ होत राहते...

सोपे नसते रंगरेषांतून असे किंचाळी फोडणे

मृत्यूनंतरही जगाला हादरवत रहाणारी किंचाळी की किंकाळी?

तशा तर कितीएक किंकाळ्या जिरवल्यात आम्ही.

पशूंच्या शिंगामागून डोकावणारे परशू

होतात कुंचले रक्तरंगात भिजून कॅन्वास चिताडणारे...

त्या रंगरेषांतून ऐकू येतात ते जयजयकार.

 

Not a SCREAM, Riyaz, No scream...

शिवाय एडवर्ड मंच होता स्वदुःखमग्न चित्रकार

इथे जमतात सारे दुसऱ्यांची दुःखे 'साजरी' करणारे रंगविक्ये

इथे किंकाळी नाही, रियाझ...

इथे डीज्जे! ढोलही...

 

लेखिका मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल शिक्षण विभागाच्या संचालक आहेत.

mugdhadkarnik@gmail.com

Post Comment

Arhna Pendse

Fri , 18 November 2016

सणसणीत भाष्य!


अक्षरनामा न्यूजलेटरचे सभासद व्हा

ट्रेंडिंग लेख

एका देशामधल्या समूहानं एकाकी पडत जाण्याची प्रक्रिया एका कोवळ्या मुलाच्या एकाकी पडत जाणाऱ्या आयुष्याशी इतकी तादात्म्य पावते की, त्यातून एक थंडपणा संपूर्ण चित्रपटात झिरपत जातो
‘इंडिया आउट ऑफ वर्क’ : लेखकद्वय सरकारला प्रश्न विचारणारे आहेत. त्यामुळे अलीकडच्या आपल्या प्रथेनुसार त्यांच्यावर ‘अर्बन नक्षल’ असल्याचा शिक्का बसू शकतो
ज्ञाननिर्मिती हा कुठला अंतिम निष्कर्षरूप टप्पा नसून सतत चालणारा प्रश्नांचा आणि संवादाचा प्रवास आहे, या विश्वासातून या अंकाची जडणघडण झाली आहे
चीनमध्ये सर्वांत कठोर आणि सुरक्षित प्रवेश परीक्षा कशी घेतली जाते? चीनमध्ये नियम केवळ कागदावर नसून त्यांची काटेकोर अंमलबजावणीही केली जाते...
देशातील जेन-झी आंदोलन आणि त्याची ‘‘अदृश्य’’ अशी पण परिणामकारक ठरलेली आठ विलोभनीय वैशिष्ट्यं

सदरे

सुनील तांबे
परिमल माया सुधाकर
निखिल वागळे
संजय पवार
अमोल उदगीरकर

इतर लेख

ज्ञाननिर्मिती हा कुठला अंतिम निष्कर्षरूप टप्पा नसून सतत चालणारा प्रश्नांचा आणि संवादाचा प्रवास आहे, या विश्वासातून या अंकाची जडणघडण झाली आहे

नुकत्याच झालेल्या जंतरमंतरवरच्या निदर्शनांच्या चर्चेत सगळ्यात जास्त चर्चेत आली ती जेन-झीची दुधारी भाषा. तिने ऐरणीवर आणलेले भाषाविषयक प्रश्न इतके भेदक आणि लक्षवेधी होते की, एरवी भाषेला महत्त्व न देणाऱ्या, भाषेविषयी बोलायला नाखूष असलेल्या लोकांनाही भाषेविषयी बोलायची वेळ आली. भाषा ही जणू काही आपली खाजगी स्थावरजंगम मालमत्ता आहे .......

चीनमध्ये सर्वांत कठोर आणि सुरक्षित प्रवेश परीक्षा कशी घेतली जाते? चीनमध्ये नियम केवळ कागदावर नसून त्यांची काटेकोर अंमलबजावणीही केली जाते...

भारतातही परीक्षा सुरक्षेसाठी अनेक नियम आहेत, मात्र त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी होते का? २०२४मधील नीट परीक्षेतील पेपरफुटीच्या आरोपांनंतर अनेक प्रश्न उपस्थित झाले. विद्यार्थी रस्त्यावर उतरले, आंदोलन झाले; परंतु दोषींवर नेमकी आणि तातडीची जबाबदारी निश्चित झाल्याचे चित्र अनेकदा दिसत नाही. प्रश्न असा आहे की, या वेळी तरी जबाबदारी निश्चित होईल का? की पुन्हा एकदा ‘येरे माझ्या मागल्या’सारखेच घडेल?.......

देशातील जेन-झी आंदोलन आणि त्याची ‘‘अदृश्य’’ अशी पण परिणामकारक ठरलेली आठ विलोभनीय वैशिष्ट्यं

कॉकरोच जनता पार्टी, अन्य संघटना आणि तरुणाईच्या साधारण दीड महिने चाललेल्या, अनेक रोमांचक टप्प्यांनी भरलेल्या, आंदोलनानंतर शिक्षणमंत्र्यांना अखेर राजीनामा द्यावा लागला. मोजता येणार नाहीत, अशा आठ गोष्टी या आंदोलनातून प्रतीत होतात. त्या चिरकाल टिकणाऱ्या असतील वा नसतील. अशा सामाजिक घटना काही कुणी एके ठिकाणी बसून नियोजित केलेल्या नसतात, परंतु आंदोलनाच्या या काहीशा ‘अदृश्य’ अशा गुणधर्मांची दखल मात्र घ्यावयासच हवी.......

‘जेन-झी’ची अभिव्यक्ती वरवर अश्लील असली, तरी ती अभिव्यक्ती काय सांगते आहे, हे जास्त महत्त्वाचे नाही का?

त्याकडे नको का लक्ष केंद्रित करायला? का अश्लीलतेवरच आपण थांबणार आहोत? आणि आपण थांबू म्हटल्याने ‘जेन-झी’ आपल्याला थांबू देणार आहे का? त्यांना स्वच्छ स्पर्धेचे वातावरण द्यायला नको का, त्यांना नोकऱ्या प्राप्त करण्याचे न्याय्य वातावरण निर्माण करून द्यायला नको का? राग, रागामधून विद्रोह आणि विद्रोही मनःस्थितीमुळे विचलित झालेल्या लिम्बिक सिस्टिममधून उसळून आलेली अश्लीलता, अशी ही सगळी साखळी आहे.......

बिहारमधील एसआयआर : मतदार यादीची पडताळणी की मताधिकाराची पुनर्परीक्षा? महाराष्ट्रात चाललेल्या एसआयआर प्रक्रियेत हा मुद्दा पुन्हा एकदा चर्चिला जाणे गरजेचे आहे

प्रत्येक पात्र नागरिकाला मतदानाचा हक्क प्रत्यक्षात बजावता यावा याची खात्री करणे, हे निवडणूक आयोगाचे महत्त्वाचे कार्य आहे. त्यासाठी मतदार यादी हे एक साधन आहे. अंतिम उद्दिष्ट नाही. मृत व्यक्तींची नावे वगळणे आवश्यक आहे. दुबार नोंदी काढणे आवश्यक आहे. मतदार यादी अचूक ठेवणे आवश्यक आहे. या सर्व प्रक्रियांचा अंतिम हेतू मतदाराला मतदानापासून वंचित करणे, हा नसून त्याचा मतदानाचा हक्क सुरक्षित करणे हा असतो.......

लग्नामुळे मानवाच्या आयुष्यात ‘निष्ठावंत प्रेम’ येते. माणसाची ही ‘गरज’ जोपर्यंत कायम राहील, तोपर्यंत लग्नसंस्था नक्कीच अबाधित राहील!

एरिक फ्रॉम या मानसशात्रज्ञाने लग्नसंस्थेची मानसिक गरज सर्वांत सुंदर पद्धतीने सांगितलेली आहे. या जगात माणूस तसा एकटा असतो. या एकटेपणाच्या भावनेने त्याला अत्यंत असुरक्षित बनवलेले असते. नुसत्या प्रेमाने ही भावना जात नाही. निष्ठा आणि प्रेम या दोन गोष्टी हातात हात घालून माणसाच्या आयुष्यात आल्या, तरच माणसाच्या मनात सुरक्षिततेची आणि रुजलेपणाची सुंदर भावना तयार होते.......

कालच्या संसदेवरील मोर्च्याचे ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे शिक्षणासारख्या आमूलाग्र मुद्द्यावर प्रथमच देशभरातून उत्स्फूर्तपणे तरुणांचा जमावडा झाला…

हे आंदोलन शिक्षण व नोकरीत आरक्षण हवे की नको, कुणास हवे व कुणास नको, किती हवे व किती नको, या मुद्द्यांवरसुद्धा नाही. शिक्षण व्यवस्थेमध्ये आमूलाग्र बदल आवश्यक आहे, या मुद्द्यावर हे आंदोलन उभे राहिले आहे. नेमके बदल काय हवेत, याची कुणाला कल्पना नसेल, पण आपली सध्याची शिक्षण व्यवस्था सडलेली आहे, किडलेली आहे, कुचकामी आहे आणि म्हणून ती बदलायची आहे, ही सार्वत्रिक भावना आहे.......

प्रिय नरेंद्रभाई, आजवर तुम्ही खूप अंडी फोडलीत; आता निदान ऑम्लेट तरी लवकर वाढा...

‘सबका साथ, सबका विकास’ ही घोषणा कानाला कितीही गोड वाटत असली, तरी ती प्रत्यक्षात उतरवणं शक्य नाही. लक्षात घ्या, अर्थव्यवस्था सगळ्या दिशांना एकाच वेळी धावू शकत नाही. तसं धावत सुटलो आणि समजा अगदी नजीकच्या भविष्यात भारत ‘पाच ट्रिलियन डॉलर’च्या अर्थव्यवस्थेपर्यंत पोहोचलाच, तरी तो हत्तीरोग झालेल्या रोग्यासारखा दिसेल — एका पायावर किळस येण्याइतकी सूज वाढलेली, आणि दुसऱ्या पायाच्या काटकुळ्या! .......

प्रिय नरेंद्रभाई, तुम्ही जणू यादवी युद्ध लढत असल्यासारखे देश चालवत आहात! हे तुम्हाला शोभत नाही. तुम्ही भले कितीही लोकप्रिय असाल, पण तुम्ही संसदेला उत्तरदायी आहात

नेहरूंचे सगळे विरोधकही त्यांचा आदर करायचे. तुमच्या बाबतीतही पहिल्या दिवसापासून विरोधकांमध्ये चर्चा आहे. फक्त एवढाच ‘किरकोळ’ फरक आहे की, मोदी-चर्चेत ‘आदरा’ऐवजी ‘अविश्वास’ आणि ‘अनादर’ भरलेला असतो! नेहरूंवर जनता प्रेम करत होती, पण त्यांच्या पक्षातले राजकारणी त्यांना घाबरत असत. या बाबतीतही तुम्ही त्यांना मागे टाकलं आहे; तुमच्या पक्षातले लोक आणि जनता — दोघंही तुम्हाला घाबरतात!.......

कणा मोडून पडलेली सध्याची पत्रकारिता!

अलीकडच्या काळात राजकारण आणि प्रशासनातील नेते-अधिकारी बोलणं आणि वागण्यातही खूपच बेताल आणि उर्मट झाले आहेत. ‘हुच्च’ नेत्यांची फौजच आता राजकारणात आहे. राजकारणात आडदांडपणा आणि ‘राडा संस्कृती’ आणली ती शिवसेनेनं आणि त्याची लागण सर्वपक्षीय झालेली आहे. प्रयोगशाळेतल्या शेपटी तोडलेल्या उंदरासारखी अवस्था बहुसंख्य संपादकाची झालेली आहे. .......

© 2026 अक्षरनामा. All rights reserved Developed by Exobytes Solutions LLP.